Wat in 1966 met die vyfjarige bestaan van die Republiek van Suid-Afrika ’n feesjaar moes wees, was ongelukkig nie die geval nie, vanweë die aanslae teen die Republiek.

Ander binnelandse gebeure, soos bv. die tragedie toe ’n Suid-Afrikaanse vegvliegtuig tydens die feesvieringe teen Tafelberg vasgevlieg het en almal aan boord gedood is, het ook hiertoe bygedra. Voeg daaraan toe die bose aanslae teen die blanke bewind, enersyds afkomstig van buite die landsgrense, maar andersyds ook vanuit eie bodem. Aan die voorpunt hiervan was in albei gevalle politieke geestelikes wat die vlamme van verset teen die blanke regering op allerlei wyses aangeblaas het. Ambrose Reeves, ’n Anglikaan, was die eerste Engelse geestelike wat plaaslik by die rewolusionêre politiek betrokke geraak het en sodoende die pas aangegee het vir talle geesgenote onder wie Joost de Blank, Michael Scott, Denis Hurley, John Collins, Gonville Ffrench-Beytagh en Trevor Huddleston en ter plaatse geestelikes soos Desmond Tutu en Allan Boesak. Hierdie vyandiges het ongelukkig ook die steun van die Engelstalige wêreld geniet. So ook het die onafhanklikheidswording van talle Afrika-kolonies, hoofsaaklik in 1960, tot die vyandskap teen die blankes in Suid-Afrika bygedra.

Die Coalbrook (Clydesdale)-myn, waar Sasolburg vandag geleë is, was ’n baie produktiewe steenkoolmyn. Die aand van 21 Januarie het ’n ramp plaasgevind wat die gebeurtenisryke 1960 op ’n tragiese noot ingelui het toe 900 stutpilare ingetuimel het. Daar was 1 000 mynwerkers in die myn, waarvan 437 van hulle sowat 300 meter ondergronds vasgekeer was. ’n Langdurige reddingsproses is van stapel gestuur en vir dae lank kon stemme nog deur die pyp gehoor word wat in die myn gesink is, maar sonder enige sukses. Hierdie ramp was die grootste mynramp in die geskiedenis van Suid-Afrika en een van die tien grootstes in die wêreld.

Drie dae later is dit gevolg deur die wrede moord op nege polisiemanne deur gewelddadige swartes in Cato Manor, by Durban. Die linkse media het natuurlik redes daarvoor gesoek. Hulle het nie veel simpatie betoon vir die familie van die vermoordes of veel oor die moord op die polisiemanne self geskryf nie, maar wel met groot simpatie oor die nege moordenaars wat ses maande later opgehang is. Nog drie dae later, het die Britse eerste minister, Harold Macmillan, in die Republiek aangekom. Hy is gasvry deur dr. Verwoerd ontvang en genooi om die Suid-Afrikaanse Parlement toe te spreek. Hy het die uitnodiging aanvaar en op ongeskikte en aanmatigende wyse met sy sogenaamde Winde van verandering-toespraak die Republiek se rassebeleid aangeval. Ten spyte van sy innerlike verontwaardiging, het dr. Verwoerd hom op bedaarde wyse in ’n briljante toespraak uit die vuis geantwoord en SA se eie siening van sake baie duidelik uiteengesit.

Daarna het die gebeure op 21 Maart, wat vandag nog geheel en al uit verband geruk word, plaasgevind. Duisende swart skoolkinders is opgekommandeer om onder valse voorwendsels na die klein polisiestasie by Sharpe Naturelledorp, sedertdien bekend as Sharpeville, op te ruk. Die doel van die opstokers was om konfrontasie uit te lok. Die klein getal polisie is bedreig en selfs deur die klipgooiers beseer. Die uiteinde hiervan was dat 69 oproeriges gedood en 178 gewond is voordat ’n offisier ’n einde daaraan kon maak. Dit het wêreldwye reaksie ontlok en selfs diplomatieke en ekonomiese sanksies, asook die afkondiging van ’n noodtoestand in Suid-Afrika tot gevolg gehad.

Die vyand het besef dat die enigste wyse om die RSA van sy rassebeleid te laat afsien, die verwydering van dr. Verwoerd was. Twee sluipmoordpogings het gevolg. Op 9 April 1960 het David Pratt dr. Verwoerd in die kop geskiet. Hy het wonderbaarlik herstel net om ses jaar later op 6 September 1966 deur Dimitri Tsafendas met ’n mes doodgesteek te word. Sowel Pratt as Tsafendas het skotvry daarvan afgekom, aangesien hulle deur sielkundiges as nie-toerekeningsvatbaar beskou is.

Van 7 tot 14 Desember 1960 het die Cottesloe-kerkeberaad plaasgevind, waartydens sowel binnelandse as buitelandse geestelikes rasintegrasie gepropageer het en gepoog is om dit Bybels te verantwoord. Op 14 Desember is die omstrede besluite bekend gemaak. Wat skokkend was, is dat dit duidelik blyk dat blanke Afrikaner-geestelikes deel van die geknoei was, veral wat betref die rol van die bruinmense in die Suid-Afrikaanse politiek. Dit het dan ook aanstons in die blanke politiek neerslag gevind.

Op 20 Januarie 1960 het dr. Verwoerd aangekondig dat die verkryging van ’n republiek, praktiese politiek geword het en dat daar op 5 Oktober ’n referendum daaroor gehou sou word. By dié geleentheid was die meerderheid ten gunste van ’n Republiek en is die grondwetlike wiele aan die rol gesit om dit moontlik te maak. Op 31 Mei 1961 het Suid-Afrika ’n republiek geword.

Op 10 Januarie 1961 het die VVO se Sekretaris-Generaal, D Hammarskjöld, Suid-Afrika besoek en dr. Verwoerd ontmoet. Dié twee het dadelik aanklank gevind. Ná sy dood in ’n vliegramp, het ’n tweede VVO-feitesending, bestaande uit Carpio en De Alva, Suid-Afrika besoek. Hulle het oral vrye toegang gehad en het aan die einde van die besoek positiewe uitlatings gemaak. Terug by die VVO het Carpio op sy woord teruggegaan en beweer dat hy uit vrees vir sy lewe die verslag onder dwang opgestel het. De Alva het nie hierby ingeval nie.

’n Suid-Afrikaanse afvaardiging onder leiding van dr. Verwoerd het in Maart 1961 na Londen vertrek om die Statebondskonferensie by te woon. Dr. Verwoerd sou by dié geleentheid versoek dat Suid-Afrika as republiek binne die Statebond kon bly. Hy was van mening dat die RSA ook toegelaat sou word, omdat sommige van die lidlande republieke binne die Statebond geword het. Die vyandigheid was egter duidelik en nie net van die Afro-Asiate nie, maar ook van Diefenbaker van Kanada en Macmillan self wat as voorsitter niks gedoen het om die orde te handhaaf nie. Suid-Afrika se versoek is van 11 tot 15 Maart agter geslote deure gedebatteer. Toe dr. Verwoerd sien wat die uitkoms gaan wees, het hy Suid-Afrika se versoek teruggetrek en het Suid-Afrika op 31 Mei 1961 ’n republiek buite die Statebond geword.

Die Rivonia-hofsaak van 1963-1964 is reeds in ’n vorige artikel behandel. Ná dr. Verwoerd se dood in 1966, het die Nasionale Party (NP) onder John Vorster, van die tradisionele NP-sportbeleid afgesien en het dit daartoe aanleiding gegee dat ’n skeuring in 1969 in die NP plaasgevind het.

Uit voorgaande is dit dus duidelik dat die sestigerjare van die vorige eeu inderdaad “veelbewoë” was.

Desember laat my aan Magersfontein en Matjiesfontein dink. Magersfontein, waar een van die grootste veldslae van die Anglo-Boereoorlog plaasgevind het. Matjiesfontein, ’n klein treinstasietjie in die Karoo.

By Magersfontein, naby Kimberley, het die Boere gewen omdat hulle uit hulle vorige foute geleer het. By van die eerste gevegte tussen Boer en Brit by Belmont, naby Hopetown, het die Boere hulleself in die koppies ingegrawe. Hulle het geglo jy kan beter van ’n hoogte af veg. Die Britte het die geveg begin deur die koppies met hulle kanonne voos te bombardeer. In die nag het hulle tot onder die koppies marsjeer. Die Boere kon hulle hoor aankom, maar kon nie sien waar om te skiet nie. Die oggend, met skemerlig, bestorm die Britte die koppies. Die Boere, wat nie van stormlope met bajonette hou nie, het teruggeval.

By ’n volgende geveg by Modderrivier, het die Boere gewen danksy generaal De la Rey se nuwe, aangepaste taktiek. Omdat hier nie koppies is nie, het hy die Boere in die rivier laat stelling inneem. Die steil rivierwal het ’n natuurlike loopgraaf gevorm. Hulle kon net oor die rand van die wal sien hoe die Britte oor die gelyk vlakte na hulle aangemarsjeer kom. Omdat jy gelyk met die grond skiet, is jou kans beter om iemand in die marsjerende massa te tref, terwyl die rivierwal jou teen die Britse kanonvuur beskerm.

Vanaf Modderrivier het die Boere na Magersfontein se koppies teruggeval. Hier is geen rivier nie. De la Rey het voorgestel dat die Boere hulself nie in die koppies ingrawe nie. By Belmont het hulle geleer dat die koppies tot hulle nadeel was. Hy stel toe voor dat hulle die Modderrivierslag naboots deur voor die koppies slote te grawe waarin hulle teen die kanonkoeëls beskut sou wees. Indien die Britte in die nag op die koppies af sou marsjeer, loop hulle hul in die loopgrawe vas.

Gelukkig vir die Boere is die Britse bevelvoerder, generaal Methuen, by Modderrivier in die boud gewond. In die Britse bronne word daar natuurlik nooit geskryf waar presies die generaal gewond is nie! Hy kan moeilik perdry en moet wag dat sy wond beter word. Dit gee die Boere amper twaalf dae om De la Rey se loopgrawe tussen die klippe te grawe.

Op Sondagmiddag 10 Desember 1899, begin die Britse kanonne Magersfontein se koppies, waar hulle glo die Boere is, onder die bomme steek. Soos De la Rey voorspel het, is die Boere veilig voor die koppies in hulle loopgrawe. Die bombardement is ’n duidelike waarskuwing dat die aanval daardie nag gaan plaasvind.

Kort ná middernag begin die Britte na die Magersfonteinkoppies marsjeer. Die beroemde Skotse Black Watch regiment, onder aanvoering van generaal Andy Wauchope, marsjeer voor. Om nie in die bewolkte, pikdonker nag te verdwaal nie, marsjeer hulle met toue aan die kante in ’n blok van 96 rye van 100 man elk styf teen mekaar. Toe die oggend skemerlig begin word, stel die gids voor dat hulle nou uitsprei. Wauchope verskil. Van sy laaste opdragte is: “Kom ons gaan eers nog nader aan die koppies waar die Boere is.”

Skielik flits 8 000 Boere se gelyktydige geweervuur uit die loopgrawe hier reg voor die Britte. Omdat dit so naby is, en die Skotte so dig op mekaar is, is die gevolge vir hulle verskriklik. Generaal Wauchope, die Skotse bevelvoerder, is binne die eerste paar minute dood. Van die 25 Skotse offisiere is 18 vroeg dood. Die Britse verliese is baie groot. Die Britte ly ’n verpletterende nederlaag.

Generaal Wauchope en die soldate wat gesterf het, word die volgende dag naby Magersfontein begrawe. Desember is baie warm en daar is nie verkoelgeriewe nie.

Magersfontein se belangrikste les: Dat ons nog altyd bereid was om uit ons foute te leer sonder om in moedelose verlamming te verval. By Magersfontein is nuwe oplossings uitgedink en gewen. Só oorleef ons as minderheidsvolk reeds 350 jaar in Afrika.

Maar waar pas Matjiesfontein in? Matjiesfontein is deur die Skot, James Logan, in die tyd van die Anglo-Boereoorlog tot ’n baie gewilde hotel en gesondheidsoord ontwikkel. Die Engelse elite van Kaapstad kon dit maklik per trein besoek. Logan was ’n tipe Sol Kerzner van sy tyd en Matjiesfontein ’n tipe Sun City wat “gesonde lug en ontspanning” as produkte aangebied het.

Op pad na die gevegsfront moes die Skotse generaal Wauchope en sy manskappe oor Matjiesfontein gaan. Logan benut die geleentheid om die Skotse generaal, waarop hy as Skot baie trots is, te onthaal.

Toe Logan die skokkende nuus van Wauchope se dood verneem, vra hy in ’n brief aan die arme weduwee in Skotland, of hy Wauchope op Matjiesfontein kan begrawe. Omdat sy dink die Afrikaanse “Magersfontein” en “Matjiesfontein” is dieselfde, gee sy toestemming. Tot irritasie van die Britse offisiere moet hulle Wauchope opgrawe en 750 km ver per trein na Matjiesfontein vir ’n tweede begrafnis stuur. Sy graf en gedenkteken kan tot vandag toe daar besigtig word. Logan gebruik dit daarna as ’n verdere trekpleister om besoekers van Kaapstad na Matjiesfontein te lok.

En die les? ’n Gewetenlose entrepreneur kan selfs uit ’n tragedie geld maak! En elke jaar moet by Magersfontein se gedenkdiens vir die soldate wat daar dood en begrawe is, verskoning gemaak word dat Wauchope, hulle bevelvoerder, nie by sy manskappe begrawe
is nie.

Ofskoon Hans Dons de Lange in die volksmond minder bekend as byvoorbeeld die Trekleiers Potgieter, Maritz, Uys, Retief en Pretorius is, het hy met sy leierskap en dapperheid ongetwyfeld geen geringe rol voor en tydens die Groot Trek gespeel nie. Sy bynaam was glo te danke aan sy rooi-blonde baardjie. Hy is op 8 Desember 1799 in Grahamstad gebore.

Aan die Oosgrens het die behandeling wat die Oosgrensboere van die Engelse owerheid aan die Kaap ontvang het, hom met reg gegrief. Tydens die Sesde Oosgrens(Xhosa)-oorlog het hy hom met sy doodsveragtende dapperheid onderskei. Dit het bekend geword dat hy by geleentheid Xhosas met sy geweerkolf doodgeslaan het, toe hy nie meer kon skiet nie. Die gesindheid en houding van die owerheid het tot gevolg gehad dat hy, soos vele mede-boere, hom begin voorberei het om die Kolonie te verlaat. Hy was dan ook lid van die Uys-kommissie wat die moontlikheid van vestiging in Natal moes gaan ondersoek.

In September 1836 het hy die Groot Trek as een van twee kommandante met die Maritz-trek meegemaak. Voortaan sou hy ’n al belangriker rol begin speel. Tydens die eerste strafekspedisie teen die Matabeles in Januarie 1837, het Potgieter hom in beheer van die veiligheid van die laers geplaas. Hy het dan ook toegesien dat die laers in ’n uitstekende toestand van verdediging was. Omdat die veiligheid van die laers vir hom so belangrik was, was hy gedurende die Groot Trek gedurig op verkenning uit. Hy het ook vertroue ingeboesem omdat hy hom nooit by verskille, geskille of ’n geskinder ingelaat het nie.

Hans wou Retief graag met sy tweede besoek aan Dingaan vergesel, maar Retief wou hê dat hy moes bly om die laer te beskerm. Sodoende het hy die dood vrygespring. Tien dae later, 16-17 Februarie 1838, toe die Zoeloes tydens die nag van verskrikking die niksvermoedende laers oorval het, het Hans gehelp om mense na veiligheid te bring en om die Zoeloes te verdryf. Hans was lid van die gesamentlike kommando wat op 11 April 1838 by Italeni in ’n hinderlaag gelei is en Uys en nog 9 mense gedood is. Daarna was hy in bevel van die laer by die Boesmansrivier. Hy het hom vier maande later weer eens tydens die driedaagse Zoeloe-aanval op Veglaer (eers genoem Gatslaer) onderskei weens die dapperheid wat hy aan die dag gelê het. Hierna was hy nie net die oë en ore van die laers nie, maar het hy die moedelose mense ondersteun en bemoedig.

Met die voorbereiding vir die tweede strafekspedisie teen die Zoeloes, het Andries Pretorius hom as een van sy ses kommandante aangestel. Hans en sy dertigtal verkenners moes voortdurend verkenning doen sodat die kommando nie onverhoeds oorval word nie. Met Pretorius se goedkeuring het hy ’n nagtelike aanval op kaptein Joob, wat met Dingaan geheul het en by die aanval op Veglaer betrokke was, gemaak en hom op loop gejaag.

Aan die vooraand van die Slag van Bloedrivier was dit Hans en sy verkenners wat aan Pretorius berig gebring het dat die hele Zoeloe-mag in aantog was en daar toe laer getrek is. Ná die oorwinning is die Zoeloes op 27 Desember 1838 weer by die Wit Umfolozi-rivier aangeval in ’n poging om nog van die gesteelde Voortrekkerbeeste te herwin, maar die kommando is in ’n hinderlaag gelei en moes onder die bekwame leiding van Hans de Lange die hele dag poog om hulle pad oop te skiet. Uiteindelik is daarin geslaag, maar ongelukkig met die verlies van ses lewens.

Hans de Lange se lewe is op 61-jarige ouderdom op uiters tragiese wyse beëindig toe hy op 26 Maart 1861 weens beweerde moord, deur die Engelse opgehang is. Die hele gebeure staan onder ernstige verdenking.

’n Swartvrou wat by hom gewerk het, het by Hans gekla dat sy in die nag verkrag is en Hans se plaaswerkers het die skuldige uitgewys. Daarop wou Hans die swarte, Ncatya, na die Vrederegter op Ladysmith neem. Hy was te perd en die swarte te voet. Langs die pad het die swarte hom aangeval en het ’n gestoei ontstaan waarop Hans se geweer afgegaan het en die swarte gedood is. Ten spyte van alle pogings tot bemiddeling, is Hans opgehang. Soos by Slagtersnek, het die tou gebreek en is deur van die aanwesiges gepleit dat hy nie weer opgehang moes word nie, maar alles tevergeefs. So is die lewe van hierdie Voortrekkerheld op veragtelike wyse beëindig.

Dit is vanjaar presies 120 jaar sedert lord Roberts tydens die Anglo-Boereoorlog ’n proklamasie uitgereik het dat as die Boerekrygers ’n spoorlyn of telegraafverbinding in ’n gebied vernietig, die Boerehuise in die onmiddellike omgewing afgebrand moet word. Vroue en kinders is daarna teen hulle sin, dikwels in oop treintrokke, na konsentrasiekampe geneem sodat hulle nie meer hulle mans kon ondersteun nie.

Henry Campbell-Bannerman, tydens die oorlog opposisieleier in Brittanje, het geskryf dat hy nie dink dat in die geskiedenis van die wêreld daar erger barbaarsheid en brutaliteit gepleeg is as die Britte teen die twee Boererepublieke nie. Meer as 8 000 Boereplase is afgebrand. Beeste en skape is voor die voet doodgemaak. Kosvoorrade en mielielande is vernietig.

Generaal Kitchener, latere Britse bevelvoerder, het opdrag gegee dat die vroue en kinders in die konsentrasiekampe in twee kategorieë ingedeel word. Gesinne waarvan die pa’s en seuns nog veg, is as “ongewenstes” geklassifiseer. Hulle kry net die helfte van die kos wat die ander kategorie, die “vlugtelinge” kry. “Vlugtelinge” is Boeregesinne waarvan die pa’s oorgegee het. Hierdie pa’s is deur die vegtendes “hensoppers” of “joiners” genoem.

Só is honger as ’n martelmetode teen die vroue en kinders gebruik. Die berekende doel was dat die vroue, ter wille van oorlewing, druk op hulle mans sou sit om die stryd gewonne te gee. Die vroue het dit nooit gedoen nie. Gemeet aan die Neurenbergverhore en die internasionale menseregtehandveste, sou hierdie aksies vandag as oorlogsmisdade kan kwalifiseer.

In 1901 was die sterftesyfer in Transvaalse kampe vir kinders onder 16 jaar, 509 uit elke 1 000. Op hierdie tydstip was daar ongeveer 113 000 mense in die kampe. Een uit elke vier sou nie die kampe lewend verlaat nie. As hierdie sterftesyfers vir nog drie jaar sou aanhou, sou geen mens lewend uit die kampe gekom het nie.

Koue syfers en statistiek kan nie die persoonlike lyding en verdriet van die Boere werklik oordra nie. Een voorbeeld: Magrietha Swart het in 1901 agt kinders in ’n konsentrasiekamp verloor. Sy en haar kinders is van hulle plaas buite Bethal in Mpumalanga vir sowat 60 km te voet na die konsentrasiekamp by Standerton geforseer. Dit was ’n yskoue winter wat hulle sonder komberse en voldoende klere moes deurworstel. Haar kinders, tussen die ouderdom van een en 15, het almal gou aan wanvoeding gely. Hulle is binne twee weke van mekaar in die kamp dood. Net Magrietha het die oorlog oorleef. Sy was 35 jaar oud.

Ná ernstige beraadslaging by Vereeniging het die Boereleiers besluit om op sekere voorwaardes vrede te soek. Een van die argumente was dat jy die oorlog kan wen, maar dan is daar soveel vroue en kinders dood dat jy nie meer ’n volk het vir oorlewing nie. Ds. JD Kestell beskryf die toneel in Melrose-Huis in Pretoria waar die vredesooreenkoms op 31 Mei 1902 geteken is, so: Dit was vyf minute oor elf toe waarnemende president Burger die pen opneem om te teken. Dit is doodstil in die vertrek waar daar soveel gepraat en onderhandel is. Daarna staan die lede van die regerings van die gewese Republieke verbysterd op om die saal te verlaat.

FW Reitz, “die onversetlike”, het nadat hy geteken het, na ’n hoek gestap en in trane uitgebars. “We are all good friends now!” het Kitchener gesê om die ongemaklike stilte te verbreek. Hy nooi die Boere-leiers om ’n glasie saam met hom op die vrede te klink. Die manne het hoflik geweier. Vir hulle was daar niks om te vier nie.

In skrille kontras hiermee vind nog ’n ondertekening 91 jaar later by Kemptonpark plaas. Dit was amper dagbreek, 18 November 1993. Die NP- en ANC-onderhandelaars het sopas die finale grondwetlike ooreenkoms geteken. Die gevolge is dat die Afrikaner alle politieke beheer verloor en die ANC aan bewind sou kom. Dit gaan ook oor vryheid wat verlore gaan.

Oud-joernalis, Allister Sparks, beskryf dit soos volg: “Daar was ’n gees van opwinding. Soos die eerste lig deur die vensters begin filter, is die kroeg oopgemaak. Dit was toevallig ook Cyril Ramaphosa se verjaarsdag. Roelf Meyer het vir hom ’n koek met kersies gereed gehad. ’n Orkes het “In the Mood” begin speel en die twee hoofonderhandelaars het op die dansbaan begin dans.

Later (1996-1997) sou Ramaphosa in ’n BBC TV-dokumentêr hieroor sê: “I was able to see Roelf Meyer for the first time dancing on the floor where we were having this party, he was quite happy, he was quite jovial – and I kept wondering whether I would have been as happy as he was if I was in his position – having finally given in, in the way that they had.”

Vandeesmaand is die maand waarin dr. Hendrik Verwoerd verjaar het, asook vermoor is. Min mense is ná hul dood so verguis soos hy. Die ironie is dat alles kwaadwillige propagandistiese snert is wat deur oningeligtes, selfs in eie geledere, geglo word.

Die grootste onsinnighede wat sedert 1948 oor die Nasionale Party-regerings verkondig is, het met die aanslae op die lewe van dr. Verwoerd ’n hoogtepunt bereik. Ironies genoeg, is die toon in die wanvoorstellings en onwaarhede deur blanke liberaliste aangegee. Natuurlik was ander duistere magte agter die liberaliste en kommuniste kliphard aan die werk. Die deursnee swartmens het hierdie wolhaarstories vir soetkoek opgeëet. Nêrens word, soos te verwagte, ooit gewys op die offers wat die blanke Suid-Afrikaanse belastingbetaler oor baie jare gebring het om swart Suid-Afrikaners op te hef nie en dat swartmense in Suid-Afrika veel beter daaraan toe was as hulle rasgenote in Afrika nie. Dit word verswyg dat talle skole en ander fasiliteite vir hulle gebou is, maar dat dit op aanstigting van ANC/SAKP-belhamels afgebrand is. Die leuse van hierdie terroriste was: Liberation before education. Nooit word erken nie dat in die hoogbloeitydperk van die Verwoerd-bewind die ekonomiese groeikoers byvoorbeeld 5,4%, hoër onder swartmense as die 3,9% onder blankes was. Werkloosheid en gepaardgaande misdaad was seldsame verskynsels. Die mae was vol en omdat hulle hiermee tevrede was, het hulle min in die politiek belanggestel. Die gedurige geneul oor hulle agtergeblewendheid en sogenaamde historiese benadeling, is gerieflikheidshalwe uit die lug gegryp.

In teenstelling met wat gereeld deur sogenaamde kenners beweer word, was dr. Verwoerd nie die vader van die beleid van afsonderlike ontwikkeling nie, maar vanselfsprekend het hy dit heelhartig onderskryf. Hy moes ’n keuse tussen integrasie en algehele segregasie (skeiding) maak. In sy keuse van skeiding van die rasse was volksbelang uiteraard voorop, want hy was van mening dat integrasie uiteindelik op swart oorheersing sou uitloop. Hoe reg was hy nie! Op ’n ewewigtige en regverdige wyse was hy in sy keuse egter nie net op blanke belange ingestel nie. GH Calpin, redakteur van The Natal Witness, gee byvoorbeeld erkenning aan sy opregte strewe na geregtigheid vir alle bevolkingsgroepe in Suid-Afrika. In sy boek At last we’ve got our Country back voeg hy in hierdie verband daaraan toe: Niemand kan dr. Verwoerd se toesprake oor apartheid en rasseskeiding lees sonder om te besef dat hy opreg was in sy bedoeling dat sy beleidsrigtings met geregtigheid en billikheid teenoor almal toegepas moet word nie (vertaal).

Ingevolge die beleid van afsonderlike ontwikkeling, is op politieke gebied voorsiening daarvoor gemaak dat elkeen van die nege etniese eenhede (volke), buite die blanke gebied tot aparte nasies kon ontwikkel deur aan elkeen ’n grondgebied (tuisland) toe te ken. Die bedoeling hiervan was selfstandige ontwikkeling met die oog op volledige onafhanklikheid. Liberale en kommunistiese teenstanders was egter nie tevrede met die vordering wat swartes onder die beleid van afsonderlike ontwikkeling gemaak het nie, want indien dit slaag, sou hulle duistere planne met die oog op die toekoms van Suid-Afrika nie verwesenlik kon word nie. Ná dr. Verwoerd se dood is hierdie beleid geleidelik afgetakel en uiteindelik van die tafel gevee. Uiteindelik was die Afrikanervolk sonder ’n land en, menslik gesproke, sonder ’n toekoms gelaat.

Dat die haat van Afrikanervyande nie die houding van die deursnee swartmens weerspieël het nie, word onteenseglik bewys deur die feit dat dr. Verwoerd gewild en geliefd onder talle swartmense was. Honderde het met verloop van tyd sy raad gevra en hom selfs met die bynaam Rapula (vader of gewer van die reën) vereer. Die vyand beweer steeds dat hy swartes gehaat het, maar niks bewys die teendeel beter nie as die feit dat hy selfs ’n Nigeriër met studiegeld gehelp het. Net voor sy dood het hy ook hoofman Jonathan, van Lesotho, op ’n staatsbesoek ontvang.

’n Kolos soos Hendrik Verwoerd verskyn net een maal in ’n leeftyd, deur die genade van Bo, op die toneel. Die emosie wat tydens sy dood en begrafnis by die Afrikanervolk waarneembaar was, getuig onteenseglik van die agting en liefde wat daar vir hom was. Ian Smith, die destydse Eerste Minister van Rhodesië, vat in sy huldeblyk ná dr. Verwoerd se dood hierdie Afrikaner-edelman se Christelike deugde die mooiste saam: To those who knew him personally, and I count myself as one of those who had the privilege, his sincerity in everything he undertook, his gentleness and his kindness towards all people, his championing of civilised and Christian ideals, and his wise counsels in times of peace and adversity, will be greatly missed.

Jeugdag val op 16 Junie en word aan die 1976 Soweto-opstande verbind. In die proses van hierdie jaarlikse herdenking het baie mites ontstaan.

Hoe ontstaan ʼn mite? Jy skep ’n mite deur jóú weergawe van ’n geskiedkundige gebeurtenis as die presiese en enigste waarheid oor te dra. Jy gebruik die feite wat jou pas om die huidige geslag te mobiliseer of te laat skuldig voel oor die verlede. Wat die verlede betref, is ons uitdaging om te kan onderskei tussen feit en mite.

Op 16 Junie 1976 het sewe Soweto skole aan ’n onwettige protesoptog na die Orlando-stadion deelgeneem. Hulle het geprotesteer omdat hulle in Engels en nie in Afrikaans onderrig wou word nie. Die leerlinge se plakkate het bewoordings soos “Away with Afrikaans” en “Afrikaans will spoil our future” op gehad.

Naby Oralando-Wes het die sowat 10 000 kinders polisielede teëgekom. Die leerlinge het die polisie met klippe en bakstene gegooi en die polisie het ’n traangasbom onder hulle ingegooi. ’n Polisiehond is deur die skare doodgemaak. Naderhand het die polisie geskiet. Verskeie leerlinge, waaronder Hector Petersen, is tragies dood.

Die leerlinge het motors omgekeer en aan die brand gesteek. Biersale, winkels en drankwinkels is geplunder en afgebrand. Kinders het uitgeroep: “Kill the whites!” en twee wittes is doodgeslaan. Een van hulle was dr. Melville Edelstein (55) wat sy lewe aan welsynswerk in Soweto gewy het. Hy is uit sy kantoor gesleep en met grawe doodgeslaan.

In 1990 is ’n Hector Pietersen-monument in Soweto opgerig om die gebeure van 1976 te herdenk. In 2002 is ’n museum, wat die gebeure illustreer, daar naby opgerig en ook na Hector Pietersen vernoem. Hieruit lei ’n mens af dat Hector Pietersen die held van die dag en waarskynlik een van die leiers van die leerlinge was.

Die feite is dat Hector Pietersen, as twaalfjarige seun, glad nie aan die optog deelgeneem het nie. Hy het net kom kyk wat aangaan toe hy deur ’n dwaalkoeël getref is. Hy was ook nie die eerste slagoffer van die dag nie. Hastings Ndhlovu, een van die leiers van die optog, was die eerste slagoffer.

Waarom draai alles dan rondom Hector Pietersen? Dit hou verband met die bekende foto waar ’n vriend met Hector in sy arms in die straat af hardloop. Ook die feit dat Hector net twaalf jaar oud was en doodgeskiet is. ’n Jonger kind wat leed aangedoen word, maak mense kwaad.

Daar is ook geslaag om die idee te vestig dat die optog net oor Afrikaans as onderrigtaal gegaan het. Afrikaans het ’n rol gespeel, maar dit was ’n oorvereenvoudiging van die situasie. In ses van die sewe skole wat betoog het, was geen vak in Afrikaans aangebied nie – alles in Engels. In die sewende skool is Afrikaans vir net een vak gebruik.

In sy verslag oor die onluste in Soweto het regter PM Cillié bevind dat die Black Peoples Convention besluit het dat die South African Students Movement Afrikaans moes gebruik om die leerlinge, en so die swart gemeenskap, tot verset te beweeg. Onkgopotse Abram Tiro het aan hierdie organisasies behoort en is as ’n studenteleier uit die Universiteit van die Noorde geskors. Hy was ’n gewilde onderwyser aan die Morris Isaacson-hoërskool in Soweto waar die opstand in 1976 begin het. Wit studente van Universiteit Witwatersrand (Wits) was ook betrokke en het terselfdertyd betogings gehou met plakkate wat gelui het “Don’t start the revolution without us”.

Dat Afrikaans as taal ’n ondergeskikte rede was, blyk uit die feit dat byvoorbeeld die studentesentrum by Universiteit van die Noorde, waar Engels die enigste taalmedium is, ook aan die brand gesteek is. Afrikaans was ʼn slim, maar terloopse rede. Ander griewe, soos teen die Administrasierade, teen die biersale waar hulle ouers dronk word en die Nasionale Party regering se algemene beleid teenoor swart mense, het alles ʼn rol gespeel.

Elke tydperk en regering bring sy eie mites oor die verlede na vore. Dit vertel ons meer van huidige leiers en hulle doelwitte, as van die tydperk in die verlede toe dit gebeur het. Die jaarlikse viering van Jeugdag illustreer dit verder. Amper as ’n verpligte item op die program, word ’n striemende aanval op Afrikaners en hulle taal gedoen. Dit maak geen bydrae tot goeie verhoudinge nie.

Die Afrikaner is nie anders as enige ander volk wat sy geskiedenis betref nie. Ons het foute in die verlede gemaak, maar ons het ook baie om op trots te wees, maar geskiedenis sonder konteks word propaganda. George Orwell het in sy boek 1984 geskryf: Hy wat die hede beheer, beheer die verlede sodat dit by sy huidige doelwitte kan pas.