Toe die oorlogswolke in September 1899 swaar oor die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR: Transvaal) begin saampak, het die Iere aan die Witwatersrand ’n manifes opgestel. Daarin is hulle eeue-oue onderdrukking deur Engeland uiteengesit.

Die manifes het gelui: “Gaan ons toelaat dat dieselfde lot wat Ierland in puin gelê het, die Transvaal ook tref? Wreek julle, Iere! Ons roep julle op om te veg teen die nasie (Engeland) wat ons mense meer as 700 jaar lank onderdruk. Die Iere moet wrekers en nie mede-samesweerders van sulke misdade wees nie.” 

’n Komitee van Witwatersrandse Iere, onder leiding van majoor John McBride, is op die been gebring. Die doel was om ’n Ierse brigade of kommando te vorm om aan Boerekant te veg. McBride was ’n Ierse apteker wat in 1896 aan die Rand kom woon het. Hy wou nie self bevel van enige kommando neem nie, omdat hy gereken het dat hy nie die nodige militêre ervaring het nie. 

Daar was egter ’n probleem. Die Iere was steeds burgers en onderdane van Engeland. Indien hulle gevang word waar hulle teen Engeland veg, sou hulle as rebelle doodgeskiet word. President Kruger het twee keer hulle versoeke om nogtans ’n kommando te vorm, van die hand gewys. Die risiko om as ’n rebel doodgeskiet te word, was ’n te hoë offer wat Kruger nie van die Iere wou vra nie. Met die komitee se derde versoek het Kruger toegegee. ’n Plan is gemaak. ’n Spesiale wet is vinnig deur die Volksraad goedgekeur wat onmiddellike burgerregte aan die Iere toegeken het. As burgers van die ZAR kon die Engelse hulle nie meer as rebelle veroordeel nie. 

Vyf honderd en sewentig Witwatersrandse Iere het aansoek om burgerskap van die ZAR gedoen. 

1. Een kommando met sowat 300 man het onder leiding van ’n Amerikaanse Ier van Pretoria, kolonel John Blake, gestaan. Majoor John McBride, die apteker, was tweede in bevel. Hulle het aan die Natalse front diens gedoen en hulle met die Slag by Nicholsonsnek, asook by Colenso onderskei. Blake is aan die Amerikaanse Militêre Akademie by West Point opgelei. Die Ierse kommando se leuse was: “Enige vyand van Engeland, is ’n vriend van ons.”
2. ’n Tweede kommando, onder leiding van die Australiese Ier, kolonel Arthur Lynch, met sowat 20 Iere in hulle geledere, het in gevegte teen die Engelse by Ladysmith en Glencoe die wapen opgeneem.
3. ’n Derde groep van omtrent 50 Amerikaanse Iere onder leiding van kaptein Patrick O’Connor, is as ’n ambulanseenheid deur die Clan-na-Gael (’n geheime Ierse anti-Engelse organisasie) uit die Verenigde State van Amerika (VSA) na Transvaal gestuur. Slegs tien was opgeleide ambulansmanne. 

Ná afloop van die groot veldslae is die Iere onder verskeie Boerekommando’s ingedeel en het hulle enduit aan talle gevegte deelgeneem. Voor die Iere Suid-Afrika verlaat het, het hulle briewe van dank ontvang van staatsekretaris FW Reitz, kommandant-generaal Louis Botha en generaal Ben Viljoen. 

1. Blake is terug na die VSA en is daar onder verdagte omstandige dood aangetref. Daar was sprake dat hy óf homself vergas het, óf deur ’n tweede party só uitgeskakel is.
2. Anders as die meeste ander Iere, het Lynch eers ’n hele tyd nadat die oorlog reeds begin het, Transvaalse burgerskap aangevra en gekry. Dit het hom kwesbaar vir ’n klag van hoogverraad gemaak. In 1901 is hy in sy afwesigheid tot die Britse parlement verkies. Toe hy in Londen aankom, is hy van hoogverraad aangekla en tot die galgdood gevonnis. Ná ’n tegniese geveg oor die presiese aanvang van sy Transvaalse burgerskap, is hy uiteindelik begenadig en vrygelaat. In 1909 is hy weer tot parlementslid verkies.
3. Majoor John McBride is terug na Ierland waar hy by die gevegte vir Ierse onafhanklikheid betrokke geraak het. Ná die 1916-opstand, is McBride gevang, veroordeel en deur ’n vuurpeleton tereggestel. Sy laaste woorde was blykbaar: “Ek het in die lope van soveel gewere vasgekyk in die oorlog in Suid-Afrika, dat ek die dood nie vrees nie. Please carry out your sentence.” 

Omdat die Iere soveel opgeoffer het om ons teen die Britte te help veg, het ’n sterk gevoel ontwikkel dat ’n monument vir hulle gebou moet word. Jan van Wijk, wat ook die Taalmonument in die Paarl ontwerp het, het as argitek opdrag gekry om ’n Ierse gedenkteken te ontwerp. Vir sy ontwerp het hy verskeie monumente in Ierland bestudeer. Baie Ierse monumente bestaan uit staanstene wat op ’n sekere manier binne ’n grondwal of “berm” gerangskik word. 

Sy ontwerp het uit vier beton “staanstene” bestaan, wat in ’n sirkel gerangskik was. Hulle is van klein na groot geplaas. Die eerste drie stene verteenwoordig die drie Ierse kommando’s. Omdat die Iere saam met die Boere vir vryheid geveg het, lei die opwaartse lyn jou oog na die vierde en grootste steen, wat vryheid simboliseer. 

Tydens die onhulling van die monument in 1975, langs die Brixtontoring, het mevrou Betsie Verwoerd onder meer gesê: “Met die oprigting van hierdie monument is die lank uitstaande ereskuld van die Afrikaners teenoor die Iere en hul vriende van Ierse afkoms, vereffen.” 

In 1998 het die Johannesburgse ANC-stadsraad die grond aan ’n ontwikkelaar verkoop. Hy wou die Ierse monument dadelik afbreek. Gelukkig het ons gou daarvan te hore gekom. Ek was betrokke by die pogings om die monument te red. Ongelukkig was geen stadsraad of kultuurorganisasie bereid om die koste vir die afbreek, verskuiwing en heroprigting van die monument te betaal nie. Orania het aangebied dat die monument daar by hulle heropgerig kon word. Hulle het ook die jaarlikse instandhouding onderneem, maar het nie kans gesien vir die afbreek en vervoerkoste van die swaar stene nie. Ek kon die Vryheidsfront sover kry om die koste vir die afbreek en vervoer van die monument te dek, waarna dit op Orania heropgerig is. Die heropgerigte Ierse monument kan vandag daar besigtig word.

“Terroriste of vryheidsvegters, Sharpeville of die stasiebom. Ek wil nie meer hoor van die ‘struggle’ van die verlede nie,” sê ’n dame onlangs aan my.

Ek verstaan haar wegskram. Die ANC-propagandiste laat nie ’n openbare vakansiedag of toespraak verbygaan sonder om hierdie gebeure weer op te diep nie. Polities korrekte stilswye en wegskram help, maar gee ongelukkig geleentheid aan die ANC-propagandiste om hulle weergawe van daardie gebeure oor te dra as die enigste waarheid. Huidige skoolhandboeke bevestig dan ook hulle eensydige weergawes as die enigste waarheid.

Wat is waarheid? Leopold Scholtz verduidelik dit soos volg: Die waarheid is dat Tafelberg groot en plat is. As jy egter van voor of van agter of van die kant af kyk, lyk Tafelberg elke keer anders. Net so kyk elkeen na die waarheid deur sý spesifieke bril.

Onlangs kyk ek na die Afrikaanse televisienuus. Die verslaggewer sê: “Vyf lede van die Vulindlela-familie is in 1964 by die Pretoria-Sentraal gevangenis tereggestel. Die misdaad: Politieke aktivisme.” Dit klink wreed en baie onbillik van die vorige regering. Vyf mense tereggestel net omdat hulle van die vorige regering en apartheid verskil het!

Die verslaggewer gaan verder en vertel van John Harris. Harris was die enigste wit politieke gevangene wat in die Sentrale gevangenis tereggestel is. Duidelik ook oor sy politieke aktivisme teen apartheid.

Aartsbiskop Desmond Tutu het die giftigste toesprake teen die vorige regering en teen apartheid gehou. Sekerlik was dit ook politieke aktivisme. Tog is hy nooit daaroor in die tronk gegooi nie. Hoe klop dit nou? Waarom die dubbele standaarde?

Nadat van hierdie persone tereggestel is, het mnr. John Vorster as destydse minister van Justisie gesê dat niemand ooit in Suid-Afrika ter dood veroordeel is net omdat hy teen apartheid gekant was nie. Hierdie persone is tereggestel omdat hulle onskuldige mense vermoor het. Dit is die anderkant van die prentjie wat tans berekend verswyg word. Tot 1994 het Suid-Afrika, soos baie ander lande, die doodstraf as straf vir moord gehad.

Op 4 Februarie 1963 ontspan Norman en Elizabeth Grobbelaar langs die pragtige Basheerivier in die Oos-Kaap. Saam met hulle is hul twee tienderjarige dogters en ’n vriend, Derek Thompson. Hulle kampeer in woonwaens.

Dié nag is hulle uit die bloute aangeval en op ’n uiters wreedaardige manier met pangas doodgekap. Vyf lede van die Vulindlela-familie het die moorde gepleeg. Uit latere verslae blyk dit dat hulle lede van die PAC was wat geglo het dit is tyd dat die oorlog teen die wittes moet begin. Hulle is verhoor, aan moord skuldig bevind en tereggestel.

Die Waarheidskommissie veroordeel die voorval as ’n ernstige menseregteskending, omdat onskuldige burgerlikes ongevraagd doodgemaak is en daar geen sprake van ’n militêre teiken was nie (hoofstuk 5, bl. 703 paragraaf 9).

Die TV-verslaggewer beskryf die rede vir die teregstellings as politieke aktivisme. Het hy nie al die feite gehad nie of verswyg hy dit berekend? Die persone wat tereggestel is, se foto’s verskyn as helde van die bevrydingstryd in ’n museum by die Sentrale gevangenis. Sou dit nie billik wees om ook die foto’s van hulle onskuldige slagoffers, die Grobbelaar-gesin, daarby te plaas nie? Dan het ons die hele prentjie oor die konflik en geweld van die verlede.

Waar pas John Harris in?

Dit is spitstyd Vrydagmiddag 24 Julie 1964 op die Johannesburgse stasie. Daar is ’n opgewondenheid in die lug, want die volgende dag speel die Springbokke in ’n rugbytoets teen die Franse. Baie mense kom per trein in Johannesburg aan.

’n Jong wit man in ’n bruin pak plaas ’n tas naby ’n bankie op perron 7 en 8. Hy skarrel vinnig weg en staan ’n ent daarvandaan en kyk na die tas. ’n Omstander wonder waarom hy die tas so dophou.

Op die bankie sit Glynnis Burleigh (12) en haar ouma Ethel Rhys (77). Hulle wag op ’n trein. Glynnis het die etiket op die tas gaan lees. Daarop staan dat die eienaar oor tien minute terug sal wees.

Om 16:25 kry die Spoorwegpolisie ’n oproep dat daar ’n bom op die stasie gaan ontplof. Agt minute later, om 16:33, ontplof die bom voordat die stasie ontruim kan word. Die bom ontplof met ’n verblindende flits. Binne-in die tas was agt dinamietkerse.

Omdat Harris twee liter petrol binne sy bom geplaas het, het Glynnis en haar ouma gruwelik verbrand. Ouma Rhys is na ’n maand se lyding oorlede. Haar kleindogter, Glynnis, se 70% brandwonde het veroorsaak dat haar gesig onherkenbaar verbrand en vir die res van haar lewe misvorm is. ’n Traumatiese gebeurtenis vir ’n twaalfjarige meisie met haar lewe nog voor haar.

Drie-en-twintig ander mense is ernstig beseer en verbrand. Die driejarige Cornelia Koekemoer is een van hulle.

Dieselfde aand word John Harris gearresteer. In die hof argumenteer hy dat hy net ’n groot ontploffing as demonstrasie wou maak. Hy het gehoop die polisie sou die stasie ontruim. Hy was ’n onderwyser in Johannesburg en lid van die African Resistance Movement. Hy is aan moord skuldig bevind en tereggestel.

Is dit onbillik om ’n foto van Glynnis en Cornelia se gesigte, met hulle littekens, langs Harris s’n in die museum te plaas? Wat van foto’s in die museum van daardie ANC-lede wat sonder verhoor deur ander ANC-lede in kampe in Angola tereggestel is? Verskeie verslae is daaroor geskryf. Wat van die 505 halssnoermoorde wat deur ANC-ondersteuners gepleeg is? Later is uitgevind dat talle van die vermoordes onskuldig was en met iemand anders verwar is. In watter museum moet hulle herdenk word?

George Orwell het in sy boek 1984
geskryf: Hy wat die hede beheer, beheer die verlede, sodat dit by sy huidige doelwitte kan pas.

Maar, geskiedenis sonder konteks word propaganda. Daarom die feite hierbo, om meer konteks te bring. Nog baie tyd gaan verloop voordat ons by die volle waarheid en die hele Tafelberg uitkom. Intussen durf ons nie toelaat dat die ANC-propagandiste wegkom met slegs húlle weergawe van die waarheid nie.

Hoekom is 9 Augustus 1945 so ’n belangrike datum in die wêreldgeskiedenis?

Omdat dit die laaste datum is waarop ’n atoombom gebruik is om mense dood te maak. Op hierdie datum het die Amerikaners tydens die Tweede Wêreldoorlog ’n atoombom op die Japanse stad Nagasaki gegooi. In 1945 het Nagasaki ongeveer 260 000 inwoners gehad. 150 000 hiervan is onmiddellik dood of ernstig beseer.

Ná Hirosjima was die Japanse stad Kokura in 1945 gekies as teiken vir die tweede atoombom. Vyf Japanse stede is aanvanklik deur die Amerikaners uitgekies as moontlike teikens vir die eerste atoombomme. Nagasaki was nie een van hulle nie.

Wat het gemaak dat die tweede atoombom op Nagasaki en nie op Kokura gegooi is nie?

Die bemanning van die Amerikaanse Boeing B29-bomwerper het naby hulle teiken, die stad Kokura, die elektroniese veiligheidspenne uitgetrek wat die atoombom finaal geaktiveer het. Omdat tot 70% van die stad met wolke en rook bedek was, kon hulle nie die stad en hulle teiken sien nie.

Die vliegtuigbemanning het ’n tweede keer probeer deur vanaf ’n ander kant oor Kokura te vlieg. Weer was die teiken nie duidelik sigbaar nie. Ná die derde mislukte poging moet daar besluite geneem word. Die vliegtuig het reeds 50 minute gemors met drie pogings oor die stad. Die brandstof was so laag dat die vliegtuig nie meer veilig na sy basis op Iwo Jima sal kan terugkeer nie. Hulle sal nou na die nader Amerikaanse basis op Okinawa moet vlieg om veilig te kan land. Omdat hulle nie met ’n geaktiveerde bom kan land nie, sal hulle dit in die see moet gooi voor landing. ’n Ander opsie is om dit op ’n tweede teiken te gooi.

Op pad na Okinawa vlieg hulle toevallig oor Nagasaki. Die stad is ook met wolke bedek. Vir ’n kort oomblik is daar ’n opening in die wolke waardeur die bombardier ’n klein gedeelte van die stad kan sien. Om 11:01 die oggend laat hy die bom los. Dit val vir 47 sekondes en ontplof ongeveer 500 m bokant die grond.

Van die oorlewendes in Nagasaki het die ontploffing beskryf as ’n skielike reusepilaar van pers vlamme met daarna ’n sampioenwolk wat tot 14 000 m die lug in opgestyg het. Die ontploffing het ’n drukwind van 1 005 km/h veroorsaak wat vanaf die middelpunt uitgekring het. Hierdie wind het alles voor hom platgevee. Dit is gevolg deur ’n golf van hitte en radio-aktiewe bestraling. Die hitte se temperatuur was 3 900 °C. Dit is warmer as die son se oppervlakte. Niks kon dit oorleef nie. In ’n sirkel van 4 km vanaf die middelpunt is alle huise vernietig en net ’n kaal gestroopte vlakte van rommel is agtergelaat.

In die middelpunt is later ’n swart suil opgerig. Ek was bevoorreg om dit onlangs in Nagasaki te kon besoek. Presies 500 m bokant hierdie suil het die bom ontplof. Langs die suil is ’n swart kis, ’n senotaaf of leë graf, simbolies vir al die dooies wat nooit gevind is nie.

Sowat 300 m vanaf die middelpunt van die ontploffing was die Urakami Nagasaki-tronk. Die tronk het staal-
versterkte gewapende betonmure van 25 cm dik en 4 m hoog gehad. Die tronk het 20 000 m² beslaan. Ná die ontploffing was niks, behalwe die fondamente van die tronk, oor nie. Die bewaarders, gevangenes en mure het letterlik in die hitte verdamp.

Die bomwerper het met min brandstof voortgevlieg. Die bemanning van die vliegtuig het nie die vaagste idee gehad van die werklike omvang, skade en dood wat hulle agtergelaat het nie. Die werklike impak van hierdie nuwe oorlogswapen sou eers later besef word. Hulle het Okinawa lugmagbasis net-net gemaak met twee van die vier enjins wat weens ’n tekort aan brandstof reeds gaan staan het.

Vanweë wolke oor Konkura is duisende inwoners van Nagasaki se lewe en toekoms binne enkele sekondes ingrypend verander. As die stad Konkura nie op daardie dag met wolke bedek was nie, sou Nagasaki vandag steeds ’n onbekende Japanse stad gewees het.

Net 20 jaar het verloop tussen die Eerste Wêreldoorlog en die Tweede Wêreldoorlog in 1939. Vir 76 jaar vanaf die Tweede Wêreldoorlog tot vandag gebruik wêreldleiers die afskrikwaarde van hierdie verwoestende bom om vrede mee te beding en ’n Derde Wêreldoorlog te keer.

Op 2 Februarie 1990 kondig president FW de Klerk aan dat Nelson Mandela vrygelaat word en dat die ANC en Kommunistiese Party in Suid-Afrika ontban word. Op 26 Februarie 1990 gee FW de Klerk in die geheim opdrag dat die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram onmiddellik gestaak moet word en dat die ses atoombomme wat reeds gemaak is, tot niet gemaak moet word.

Die Amerikaners en die inspekteurs van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) sou later jare hul hande in verbasing saamslaan oor die kennis en tegniese vaardighede waarmee Afrikaners ’n eie atoombom ontwikkel het. Lees gerus Nic von Wielligh se boek Die Bom hieroor.

Hoekom is daar kort ná Mandela se vrylating opdrag gegee om Suid-Afrika se kernvermoë te vernietig?

President De Klerk het op daardie tydstip die versekering aan kiesers gegee dat met magsdeling die staatsmag nie aan ’n ANC-regering oorhandig sal word nie. Tog is dit net ’n logiese gevolgtrekking dat die besluit deel was van ’n gereedmaakproses om die politieke mag aan die ANC te oorhandig.

Die eerste openbare bekendmaking dat Suid-Afrika atoombomme besit, maar dat dit nou vernietig is, is eers drie jaar later op 23 Maart 1993 in die Parlement gemaak. Die ANC was kwaad en wou dit nie gehad het nie. Uit verskillende bronne is dit duidelik hoeveel druk daar vanaf die Amerikaanse- en Britse regerings op Suid-Afrika was om sy kernvermoë te vernietig. Hulle het met reg gevrees dat ’n toekomstige ANC-regering hierdie vermoë met Kuba, Libië en hulle ander vennote sal deel.

Mag ek vir ’n oomblik droom dat Afrikanerpolitici in 1994 ons atoombomvermoë gebruik as bedinging om met die wêreld ’n eie Afrikanerstaat te beding. ’n Staat wat vrede en nie oorlog soek nie, maar wat sy atoomvermoë, soos Amerika en Rusland, as bedinging en afskrikmiddel gebruik om sy oorlewing in Afrika en die wêreld te verseker.

Maria Potgieter en haar vier boeties is tydens die Anglo-Boereoorlog teen hulle sin deur Britse soldate na die konsentrasiekamp by Krugersdorp geneem. Haar ma is dood en haar pa, kommandant FJ Potgieter, het as die kommandant van die Krugersdorpkommando aan die Natalse grens geveg. Maria moes as dertienjarige dogtertjie alleen verantwoordelikheid vir haar vier boeties neem. Die jongste was maar twee jaar oud.

Hulle was vir agt maande in die Krugersdorp-konsentrasiekamp tussen bekendes. Skielik is Maria en die boeties uitgekies en na die spoorwegstasie geneem om na ’n onbekende plek met onbekende mense gestuur te word. “Hoekom juis ons,” het Maria gewonder.

Kitchener het die Boerevroue in twee kategorieë ingedeel naamlik die “undesirables” of “ongewenstes” en die “vlugtelinge”. Die “vlugtelinge” was die vroue en kinders waarvan die pa’s reeds oorgegee het. Die vegtende Boere het na hulle as “hensoppers” verwys.

Die “ongewenstes” was die vroue wat weerstand gebied het, nog lojaal aan die Boererepublieke was en wie se mans nog nie opgehou veg het nie. Maria was trots daarop dat haar pa nog geveg het en het graag vertel hoe parmantig sy met die Engelse in die kamp was. Daar is deur die Britte besluit om hierdie “ongewenste” vroue uit die Transvaal en Vrystaat se konsentrasiekampe te verwyder en ver weg na Natal, as ’n Britse kolonie, te stuur. Merebankkamp by Durban is in September 1901 juis vir hierdie doel gebou. Daar is geglo dit sal help om die manne se moed te breek sodat hulle gouer oorgee.

By die spoorwegstasie is Maria en haar boeties in oop steenkooltrokke gelaai. Niemand het aan haar gesê waarheen hulle gaan nie. Vir twee dae lank was hulle in die oop trokke. Met tye het hulle papnat gereën. Met ’n rokende stoomlokomotief voor aan die trein, verstik en versmoor die boeties amper elke keer as hulle deur ’n tonnel ry. Met ’n sakdoek probeer sy hulle neuse toehou in die tonnels. Daar is natuurlik geen toilet in ’n oop steenkooltrok nie. Hulle span maar ’n kombers in die een hoek van die trok in wanneer iemand ’n behoefte het. So het Maria en haar boeties in Merebankkamp geëindig.

Maria Potgieter is my ouma. Sy het vir lang tye by ons gebly. In hierdie tye het ek haar vertellings van daardie tye op band opgeneem. Terwyl sy dit alles vertel het, het sy gehuil en gewonder hoe beskaafde Christenmense so iets aan ander mense kan doen?

Hoekom dink ek nou daaraan? Omdat ek toevallig weer die 2019-televisieonderhoud met JW Rees-Mogg op die Britse program BBC Question Time gesien het. Ek het daarna ook die debat van 25 Februarie 1901 in die Britse parlement gelees. In die 1901-debat reageer die Britse regering op Emily Hobhouse se bewerings oor die swak toestande in die konsentrasiekampe. Die Britse Minister van oorlog, St. John Brodrick, sê in die parlement dat die vroue vry is om die kampe te verlaat as hulle wil en dat die kamptoestande goed is. Dit is blatante leuens.

Rees-Mogg vertel drie leuens in die eerste 20 sekondes van sy TV-onderhoud. Volgens sy 2019-weergawe is die Boerevroue in kampe geplaas vir hulle beskerming (leuen 1). Verder beweer hy dat die sterftesyfer in die kampe presies dieselfde as die sterftesyfer daardie tyd in Glasgow, Skotland was (leuen 2) en: “Omdat die Boere op die slagveld was, waar sou die vroue en kinders kos kry?” Hulle is na die kampe geneem om gevoed te word (leuen 3).

My ouma se persoonlike ervaringe bewys al hierdie leuens verkeerd. Emily Hobhouse as Britse vrou het aan die Britse regering gesê: “Wat julle vlugtelinge noem en die mense wat julle sê julle beskerm, noem hulself krygsgevangenes, hulle word onder dwang aangehou en verag julle beskerming” (Emily Hobhouse-boek deur Elsabé Brits, 2016, bl. 67).

Dat die Boerevroue van die plase weggeneem is sodat hulle in die Britse kampe gevoed kon word, was ’n wrede leuen. Op die plase het hulle genoeg voedsel gehad om vir hulself te sorg. Die Britte het egter alles op meer as 8 000 Boereplase afgebrand as deel van hulle verskroeideaardebeleid.

As Britse bevelvoerder het Kitchener verder opdrag gegee dat die “ongewenste” vroue en kinders die helfte van die kos kry wat die Boere “vlugtelinge” kry. Daar is geglo dit sal maak dat hierdie vroue druk op hulle mans plaas om oor te gee. Die gevolge was net mooi die teenoorgestelde. Die vroue het meer vasberade geword en die mans het verhard en as bittereinders voortgeveg.

As “ongewenste” het my ouma geglo dat die swak en min kos wat hulle gekry het, tot haar jongste boetie se “bloedmaag” en dood in Merebank gelei het. Dit is blatante vermetelheid van Rees-Mogg om verder te beweer dat die Boere se sterftesyfer in 1901 in die konsentrasiekampe dieselfde as die van Britte in Glasgow was.

Glasgow se amptelike sterftesyfer in 1901 was 21 per 1000 van die bevolking. Tussen Julie 1901 en Februarie 1902 was die gemiddelde sterftesyfer in die konsentrasiekampe 247 per 1 000 – twaalf keer Glasgow se syfer. In Oktober 1901 het dit ’n hoogtepunt bereik met 344 sterftes per 1000. Dit het beteken dat een uit elke drie persone wat in die kampe ingekom het, nie lewend daaruit gekom het nie.

Wie is Rees-Mogg wat in 2019 nog sulke leuens oor die oorlog verkondig? Hy is ’n senior lid van die Britse parlement en tans leier van die Britse laerhuis. Hy spog ook met ’n graad van Oxford se universiteit – nogal in Geskiedenis.

Dan Brown skryf in The Da Vinci Code: “In oorlog skryf die wenner die geskiedenis om hul eie saak te verheerlik en die vyand s’n af te kraak. Geskiedenis is altyd eensydig.”

In Suid-Afrika verstaan ons dit, want ons het dit in die verlede ervaar en tans ervaar ons dit weer. Persone wat in die verlede helde was en reg was, is nou verkeerd en wat in die verlede verkeerd was, is nou reg. Daarom is JBM Hertzog-lughawe in Bloemfontein nou Bram Fischer Internasionale Lughawe. Daarom is Verwoerdrylaan nou Beyers Naudérylaan en vorige terroriste nou vryheidsvegters. Ons kinders, wat niks van hierdie verlede in die skool leer nie, word tans verward groot oor wie hulle is en waar hulle inpas.

George Orwell het geskryf: “Die doeltreffendste manier om ’n volk te verpletter, is om sy eie verstaan van sy geskiedenis te ontken en te vernietig.”

Op verskeie maniere, waaronder rubrieke soos hierdie, het ons elkeen ’n taak om die feite van ons geskiedenis so akkuraat as moontlik aan ons kinders oor te dra.

Sammy Marks het ’n afspraak vir ’n belangrike Britse “lord” met president Paul Kruger in Pretoria gemaak. Die “lord” het homself en sy invloedryke posisie in Londen aan Kruger bekendgestel. Marks, ’n miljoenêr nyweraar, het as tolk vir die gesprek opgetree.

Dit was duidelik dat die Brit se titels geen indruk op Kruger gemaak het nie. Om ’n groter indruk op Kruger te maak, het Marks nou die gesprek oorgeneem. Hy het aan Kruger vertel watter belangrike ampte die lord in Brittanje beklee en hoe belangrik sy voorvaders was. Toe Marks klaar was, het die president droogweg opgemerk: “Sê vir die meneer dat ek ’n veewagter was en my vader ’n boer.”

Sammy Marks het as Joodse vlugteling uit Rusland gevlug. Hy het brandarm in Suid-Afrika aangekom. Anders as baie ander buitelanders was hy ’n groot bewonderaar van Paul Kruger. Hy het die President gesien as die verpersoonliking van die Afrikanervolk se vryheidsideale.

In 1895 het Marks besluit dat ’n standbeeld vir Kruger opgerig moet word. Hy skryf ’n brief aan die ZAR-regering waarin hy dit voorstel en 10 000 pond (vandag so R25 miljoen) vir die oprigting van so ’n standbeeld skenk.

Die regering het sy voorstel aanvaar, hom bedank en Anton van Wouw aangestel om die beeld te ontwerp. Van Wouw se ontwerp het Kruger op ’n suil laat staan, omring deur vier hurkende gewapende Boerekrygers of brandwagte. Die Boerekrygers het Kruger, en simbolies die Afrikanervryheidsideale waarvoor hy staan, beskerm. Van Wouw het die beelde in Italië gemaak en laat giet.

Die regering het met Marks se voorstel dat die beelde op Kerkplein opgerig word, saamgestem. Marks het opdrag gegee dat ’n voetstuk solank daar gebou word terwyl die beelde vanaf Europa op pad was.

Voor die beelde opgerig kon word, het die Tweede Vryheidsoorlog in 1899 uitgebreek. Die beelde het net tot in Delagoabaai (Maputo in Mosambiek) gekom.

Teen die einde van die oorlog het lord Kitchener, die Britse bevelvoerder in Suid-Afrika, vir Sammy Marks op sy plaas buite Pretoria besoek. Daar het hy foto’s van die Krugerstandbeelde gesien. Kitchener het Marks gevra om die beelde aan hom te skenk as ’n aandenking van die oorlog. Vir Marks was dit duidelik dat die Britte die oorlog gaan wen en het hy toegestem.

Kitchener het die beelde vanaf Mosambiek na Brittanje gestuur, waar hy twee van die brandwagbeelde by sy landgoed opgerig en die ander twee aan ’n militêre basis in Chatham geskenk het. Hy het nie in die Krugerstandbeeld belanggestel nie en het dit in ’n stoor in Maputo laat agterbly.

Die doel met die Tweede Vryheidsoorlog was in die woorde van Alfred Milner “to wipe out the last trace of Afrikanderism”. Daarom was Kitchener vasberade dat die oprigting van die Krugerstandbeeld in Transvaal nooit moet gebeur nie. Kruger was vir hom die verpersoonliking van wat die Britte “Krugerisme” genoem het. Hy het dan ook opdrag gegee dat die voetstuk van Kerkplein verwyder moet word en ’n besluit laat notuleer dat geen beelde ooit weer op Kerkplein opgerig mag word nie. As simbool van Afrikanervryheid, was Kruger skielik ongewens.

Toe Louis Botha in 1910 Eerste Minister word, het hy in ’n brief aan Kitchener gevra om die vier brandwagte, wat hy as oorlogsbuit geneem het, terug te gee. Kitchener het geantwoord dat dit nie oorlogsbuit was nie, maar ’n geskenk van Sammy Marks. Hy was nie bereid om dit terug te gee nie.

In 1913 is die Krugerbeeld vanaf Mosambiek gehaal en sonder sy vier brandwagte in Pretoria se Prinsepark opgerig. Kitchener se bevel het dit onmoontlik gemaak om dit op Kerkplein op te rig.

Kitchener het tydens die Eerste Wêreldoorlog verdrink toe sy skip gesink het. Gedurende die oorlog het Jan Smuts so ʼn goeie verhouding met die Britse eerste minister gehad, dat hy gevra is om in die Britse oorlogskabinet te dien. In 1919 het Smuts, as nuwe Eerste Minister, die Britte gevra om die vier brandwagte terug te stuur. As ’n gebaar van die nuwe goeie verhoudinge tussen Suid-Afrika en die Smuts regering, het die Britte ingewillig.

Dit neem tot 1925, ná die NP se oorwinning in 1924, voor die volle beeldegroep – Kruger en sy vier brandwagte – voor die stasie onthul is. Daar was steeds ’n Kitchener-servituut dat die Krugerbeeld nie op Kerkplein opgerig mag word nie. Meer as 25 000 mense het genl. Hertzog, die nuwe eerste minister, se onthullingstoespraak bygewoon. Die ou Boererepublieke se vlae het as vryheidsimbole rondom die standbeelde gewapper.

Hierna het Afrikanerorganisasies hulle steeds beywer dat die Krugerbeeld na Kerkplein moet skuif. Engelse organisasies soos die Sons of England het daarteen geveg. Die spook van Kitchener het uit sy graf gehelp keer dat Kruger op sy regmatige plek staan, deurdat die stadsraad gebonde was aan Kitchener se servituut.

In 1948 kom die NP aan bewind. Hulle was bereid om hierdie Kitchenerbesluit om te keer. Op 10 Oktober 1954 het dr. DF Malan, nuwe eerste minister, die volledige Krugerbeeldegroep vir die eerste keer op Kerkplein onthul. Ná baie omswerwinge het Kruger uiteindelik tuisgekom, het baie Afrikaners gevoel.

Daar is ’n deurlopende ooreenkoms tussen die Afrikaner se wipplankstryd om vryheid en die geskiedenis en omswerwinge van die Krugerstandbeeld.

In 1994 neem die ANC die regering oor. Weer is Kruger, as simbool van Afrikanervryheid, ongewens soos tydens die Britse bewind. Tans is daar gereelde pogings tot vandalisme en druk dat dit verskuif moet word.

Ná Kruger se dood het die Franse aan hom hulde gebring as “die leier van ’n klein volk wat staan vir ’n groot
idee”. Daardie idee en stryd om vryheid gaan steeds voort. Soos in die verlede, glo ek, sal Kruger en die vryheidsidee in die toekoms weer tuis kom, gewens wees en waardeer word.