Die Nasionale Party besluit in 1919 dat ’n vryheidsdeputasie van nege lede die vredeskonferensie in Versailles, Frankryk, moet bywoon. Dít nadat Brittanje die twee Boererepublieke in 1902 met oorlogsgeweld in die Britse Ryk ingeboelie het.

Die vredeskonferensie gaan oor die herstel van die vryheid en selfbeskikking van volke wat deur groot moondhede geboelie is, asook oor hoe die wêreld ná die Eerste Wêreldoorlog moes lyk. Generaals JBM Hertzog en Christiaan de Wet is as lede van die deputasie gekies. Generaals Louis Botha en Jan Smuts weier egter De Wet se paspoort. Hulle kies iemand anders in sy plek.

Om betyds vir die konferensie te wees, het die deputasie in Maart 1919 plekke op ’n Britse skip bespreek. Toe hulle in Kaapstad kom, is daar skielik ook geweier dat hulle aan boord gaan. Die rede? Hulle word as “verraaiers van die Britse Ryk” beskou.

Tydens die Anglo-Boereoorlog het die Boeregeneraals Hertzog, De Wet, Botha en Smuts saam teen die Britte geveg. Hoekom bots die Boeregeneraals nou so? Die botsings het gekom omdat die Boeregeneraals verskillend op die nuwe situasie gereageer het. Hulle was nou deel van die Britse ryk en onderdane van die Britse koning. Die “verbintenis met die Kroon”, soos dit daardie tyd genoem is, sou die grootste verdelende faktor tussen Afrikaners in die eerste helfte van die vorige eeu wees. Daar was ook groot bitterheid en verskille tussen Afrikaners en Engelse.

Hertzog het ’n tweestroombeleid voorgestel. Daarvolgens ontwikkel Afrikaners en Engelse naas mekaar, met respek vir mekaar se taal en kultuur, maar met een vaderlandsliefde vir Suid-Afrika.

Daarteenoor was Botha en Smuts se konsiliasie- of versoeningsbeleid ’n eenstroombeleid. Die twee taalgroepe moet in een stroom, in een nasie opgaan. Anders as Hertzog, het Smuts gemeen dat Suid-Afrika binne die Britse Ryk tot volwaardige onafhanklike status moet ontwikkel. Hy het daarom entoesiasties van die “British Commonwealth of Nations” gepraat, waarvan Suid-Afrika deel is.

Die verskillende benaderings was reeds in 1907 sigbaar. Hertzog was ongelukkig met Smuts se Transvaalse onderwyswet wat moedertaalonderrig ná standerd 3 ten gunste van Engels afgeskaf het. Hertzog het ’n Vrystaatse wet gemaak wat moedertaalonderrig deurlopend behou het met Engels net as ’n vak. In dieselfde jaar het Smuts die Cullinan-diamant aan die Britse vorstehuis geskenk. 

Nog voorbeelde:

• Ná Uniewording het die Botha-Smuts regering ’n voorstel deur die Suid-Afrikaanse parlement geloods dat 85 000 pond jaarliks van Suid-Afrikaanse belastinggeld aan Brittanje oorgedra word vir die Britse Vloot se instandhouding.
• Nadat Hertzog daarin geslaag het dat die twee tale gelyke status in die nuwe Uniewet kry, het studente ’n taalfees in Kaapstad gereël om hom te bedank. Die treine waarmee die studente daarheen sou ry, is skielik gekanselleer. Die Botha en Smuts-regering se rede: So ’n fees dra nie by tot versoening nie. Dit sal aanstoot gee aan die Engelse deel van Suid-Afrika se bevolking.

Hierdie voorbeelde wys hoe Suid-Afrika steeds nader aan die Britse ryk beweeg het. Volgens dr. DF Malan het dit beweeg na “’n staatkundige, militêre en ekonomiese eenheidstaat waarin daar van eie nasieskap en vryheid van die afsonderlike eenhede so goed as niks sou oorbly nie”.

Die grootste botsing tussen hierdie twee denkrigtings het met die uitbreek van die Eerste wêreldoorlog plaasgevind. Brittanje het Suid-Afrika versoek om Duits-Suidwes, vandag Namibië, in te val. In die parlement (9 Sept. 1914) verklaar Botha: “Ons is ’n bondgenoot van die Ryk. Die Ryk is in oorlog gewikkel. Omdat dit so is, is Suid-Afrika ipso facto ook in die oorlog …”

Hertzog se reaksie was dat Suid-Afrika gereed moet wees as die land aangeval word, maar dat dit nie in Suid-Afrika se belang is om Duitse gebiede in Suidelike Afrika of Duitsland aan te val nie. Generaal Koos De la Rey het nie vir die oorlogsverklaring gestem nie en verduidelik: “Toe ek die verdrag van Vereniging in 1902 geteken het, het ek nie vir ’n oomblik gedink dat dit ons verplig tot oorlog as Brittanje in ’n oorlog gewikkel word nie.”

Ná die oorlog het die Amerikaanse president, Woodrow Wilson, ’n veertienpuntplan as riglyn vir die vredeskonferensie in Frankryk aangekondig. Hiervolgens moes die konferensie die selfbeskikkingsreg van volke herstel. Volgens Wilson moes alle volke die reg hê om oor hulle eie lot te beslis. Geen volk moet ooit gedwing word om teen sy sin onder vreemde heerskappy te staan nie.

Hierdie uitlatings van Wilson het gemaak dat die NP-kongres besluit het om ’n deputasie na Frankryk te stuur. Uiteindelik vertrek die deputasie op 4 Maart 1919 – nou met ’n Nederlandse vragskip na New York. Ná agt dae in New York, kry hulle ’n ander Nederlandse skip wat hulle na Europa neem.

In Frankryk kry hulle nie geleentheid om die vredeskonferensie toe te spreek nie. Hulle slaag ook nie om met Woodrow Wilson te vergader nie. Die Britse Eerste Minister, Lloyd George, willig in om hulle te sien. Jan Smuts is intussen in die Britse oorlogskabinet opgeneem. Lloyd George het Smuts hoog aangeslaan en hy is as die Britse Eerste minister se regterhand beskryf. Smuts sou Lloyd George ingelig het wat om van die deputasie te verwag. Daarop was Lloyd George se standpunt dat Suid-Afrika slegs deur Smuts en Botha, wat namens die volk van Suid-Afrika kan praat, by die konferensie verteenwoordig word.

Wat hom betref het Suid-Afrika reeds genoeg selfbeskikking omdat hulle oor hulle eie sake besluite kon neem. Die deputasie se reaksie was dat besluite oor eie sake nog nie onafhanklikheid was nie. Ná alles is hulle teen hulle sin in die Eerste Wêreldoorlog ingeforseer.

Op dieselfde moeisame manier het die deputasie na Durban teruggekeer. Die gebeure het hulle meer as ooit gemotiveer om die stryd om selfbeskikking voort te sit. Hertzog, Malan, Strijdom en Verwoerd sou hierdie stryd voortsit en slaag toe Suid-Afrika in 1961 ’n republiek, los van die Britse ryk, geword het.

Desember laat my aan Magersfontein en Matjiesfontein dink. Magersfontein, waar een van die grootste veldslae van die Anglo-Boereoorlog plaasgevind het. Matjiesfontein, ’n klein treinstasietjie in die Karoo.

By Magersfontein, naby Kimberley, het die Boere gewen omdat hulle uit hulle vorige foute geleer het. By van die eerste gevegte tussen Boer en Brit by Belmont, naby Hopetown, het die Boere hulleself in die koppies ingegrawe. Hulle het geglo jy kan beter van ’n hoogte af veg. Die Britte het die geveg begin deur die koppies met hulle kanonne voos te bombardeer. In die nag het hulle tot onder die koppies marsjeer. Die Boere kon hulle hoor aankom, maar kon nie sien waar om te skiet nie. Die oggend, met skemerlig, bestorm die Britte die koppies. Die Boere, wat nie van stormlope met bajonette hou nie, het teruggeval.

By ’n volgende geveg by Modderrivier, het die Boere gewen danksy generaal De la Rey se nuwe, aangepaste taktiek. Omdat hier nie koppies is nie, het hy die Boere in die rivier laat stelling inneem. Die steil rivierwal het ’n natuurlike loopgraaf gevorm. Hulle kon net oor die rand van die wal sien hoe die Britte oor die gelyk vlakte na hulle aangemarsjeer kom. Omdat jy gelyk met die grond skiet, is jou kans beter om iemand in die marsjerende massa te tref, terwyl die rivierwal jou teen die Britse kanonvuur beskerm.

Vanaf Modderrivier het die Boere na Magersfontein se koppies teruggeval. Hier is geen rivier nie. De la Rey het voorgestel dat die Boere hulself nie in die koppies ingrawe nie. By Belmont het hulle geleer dat die koppies tot hulle nadeel was. Hy stel toe voor dat hulle die Modderrivierslag naboots deur voor die koppies slote te grawe waarin hulle teen die kanonkoeëls beskut sou wees. Indien die Britte in die nag op die koppies af sou marsjeer, loop hulle hul in die loopgrawe vas.

Gelukkig vir die Boere is die Britse bevelvoerder, generaal Methuen, by Modderrivier in die boud gewond. In die Britse bronne word daar natuurlik nooit geskryf waar presies die generaal gewond is nie! Hy kan moeilik perdry en moet wag dat sy wond beter word. Dit gee die Boere amper twaalf dae om De la Rey se loopgrawe tussen die klippe te grawe.

Op Sondagmiddag 10 Desember 1899, begin die Britse kanonne Magersfontein se koppies, waar hulle glo die Boere is, onder die bomme steek. Soos De la Rey voorspel het, is die Boere veilig voor die koppies in hulle loopgrawe. Die bombardement is ’n duidelike waarskuwing dat die aanval daardie nag gaan plaasvind.

Kort ná middernag begin die Britte na die Magersfonteinkoppies marsjeer. Die beroemde Skotse Black Watch regiment, onder aanvoering van generaal Andy Wauchope, marsjeer voor. Om nie in die bewolkte, pikdonker nag te verdwaal nie, marsjeer hulle met toue aan die kante in ’n blok van 96 rye van 100 man elk styf teen mekaar. Toe die oggend skemerlig begin word, stel die gids voor dat hulle nou uitsprei. Wauchope verskil. Van sy laaste opdragte is: “Kom ons gaan eers nog nader aan die koppies waar die Boere is.”

Skielik flits 8 000 Boere se gelyktydige geweervuur uit die loopgrawe hier reg voor die Britte. Omdat dit so naby is, en die Skotte so dig op mekaar is, is die gevolge vir hulle verskriklik. Generaal Wauchope, die Skotse bevelvoerder, is binne die eerste paar minute dood. Van die 25 Skotse offisiere is 18 vroeg dood. Die Britse verliese is baie groot. Die Britte ly ’n verpletterende nederlaag.

Generaal Wauchope en die soldate wat gesterf het, word die volgende dag naby Magersfontein begrawe. Desember is baie warm en daar is nie verkoelgeriewe nie.

Magersfontein se belangrikste les: Dat ons nog altyd bereid was om uit ons foute te leer sonder om in moedelose verlamming te verval. By Magersfontein is nuwe oplossings uitgedink en gewen. Só oorleef ons as minderheidsvolk reeds 350 jaar in Afrika.

Maar waar pas Matjiesfontein in? Matjiesfontein is deur die Skot, James Logan, in die tyd van die Anglo-Boereoorlog tot ’n baie gewilde hotel en gesondheidsoord ontwikkel. Die Engelse elite van Kaapstad kon dit maklik per trein besoek. Logan was ’n tipe Sol Kerzner van sy tyd en Matjiesfontein ’n tipe Sun City wat “gesonde lug en ontspanning” as produkte aangebied het.

Op pad na die gevegsfront moes die Skotse generaal Wauchope en sy manskappe oor Matjiesfontein gaan. Logan benut die geleentheid om die Skotse generaal, waarop hy as Skot baie trots is, te onthaal.

Toe Logan die skokkende nuus van Wauchope se dood verneem, vra hy in ’n brief aan die arme weduwee in Skotland, of hy Wauchope op Matjiesfontein kan begrawe. Omdat sy dink die Afrikaanse “Magersfontein” en “Matjiesfontein” is dieselfde, gee sy toestemming. Tot irritasie van die Britse offisiere moet hulle Wauchope opgrawe en 750 km ver per trein na Matjiesfontein vir ’n tweede begrafnis stuur. Sy graf en gedenkteken kan tot vandag toe daar besigtig word. Logan gebruik dit daarna as ’n verdere trekpleister om besoekers van Kaapstad na Matjiesfontein te lok.

En die les? ’n Gewetenlose entrepreneur kan selfs uit ’n tragedie geld maak! En elke jaar moet by Magersfontein se gedenkdiens vir die soldate wat daar dood en begrawe is, verskoning gemaak word dat Wauchope, hulle bevelvoerder, nie by sy manskappe begrawe
is nie.

Dit is vanjaar presies 120 jaar sedert lord Roberts tydens die Anglo-Boereoorlog ’n proklamasie uitgereik het dat as die Boerekrygers ’n spoorlyn of telegraafverbinding in ’n gebied vernietig, die Boerehuise in die onmiddellike omgewing afgebrand moet word. Vroue en kinders is daarna teen hulle sin, dikwels in oop treintrokke, na konsentrasiekampe geneem sodat hulle nie meer hulle mans kon ondersteun nie.

Henry Campbell-Bannerman, tydens die oorlog opposisieleier in Brittanje, het geskryf dat hy nie dink dat in die geskiedenis van die wêreld daar erger barbaarsheid en brutaliteit gepleeg is as die Britte teen die twee Boererepublieke nie. Meer as 8 000 Boereplase is afgebrand. Beeste en skape is voor die voet doodgemaak. Kosvoorrade en mielielande is vernietig.

Generaal Kitchener, latere Britse bevelvoerder, het opdrag gegee dat die vroue en kinders in die konsentrasiekampe in twee kategorieë ingedeel word. Gesinne waarvan die pa’s en seuns nog veg, is as “ongewenstes” geklassifiseer. Hulle kry net die helfte van die kos wat die ander kategorie, die “vlugtelinge” kry. “Vlugtelinge” is Boeregesinne waarvan die pa’s oorgegee het. Hierdie pa’s is deur die vegtendes “hensoppers” of “joiners” genoem.

Só is honger as ’n martelmetode teen die vroue en kinders gebruik. Die berekende doel was dat die vroue, ter wille van oorlewing, druk op hulle mans sou sit om die stryd gewonne te gee. Die vroue het dit nooit gedoen nie. Gemeet aan die Neurenbergverhore en die internasionale menseregtehandveste, sou hierdie aksies vandag as oorlogsmisdade kan kwalifiseer.

In 1901 was die sterftesyfer in Transvaalse kampe vir kinders onder 16 jaar, 509 uit elke 1 000. Op hierdie tydstip was daar ongeveer 113 000 mense in die kampe. Een uit elke vier sou nie die kampe lewend verlaat nie. As hierdie sterftesyfers vir nog drie jaar sou aanhou, sou geen mens lewend uit die kampe gekom het nie.

Koue syfers en statistiek kan nie die persoonlike lyding en verdriet van die Boere werklik oordra nie. Een voorbeeld: Magrietha Swart het in 1901 agt kinders in ’n konsentrasiekamp verloor. Sy en haar kinders is van hulle plaas buite Bethal in Mpumalanga vir sowat 60 km te voet na die konsentrasiekamp by Standerton geforseer. Dit was ’n yskoue winter wat hulle sonder komberse en voldoende klere moes deurworstel. Haar kinders, tussen die ouderdom van een en 15, het almal gou aan wanvoeding gely. Hulle is binne twee weke van mekaar in die kamp dood. Net Magrietha het die oorlog oorleef. Sy was 35 jaar oud.

Ná ernstige beraadslaging by Vereeniging het die Boereleiers besluit om op sekere voorwaardes vrede te soek. Een van die argumente was dat jy die oorlog kan wen, maar dan is daar soveel vroue en kinders dood dat jy nie meer ’n volk het vir oorlewing nie. Ds. JD Kestell beskryf die toneel in Melrose-Huis in Pretoria waar die vredesooreenkoms op 31 Mei 1902 geteken is, so: Dit was vyf minute oor elf toe waarnemende president Burger die pen opneem om te teken. Dit is doodstil in die vertrek waar daar soveel gepraat en onderhandel is. Daarna staan die lede van die regerings van die gewese Republieke verbysterd op om die saal te verlaat.

FW Reitz, “die onversetlike”, het nadat hy geteken het, na ’n hoek gestap en in trane uitgebars. “We are all good friends now!” het Kitchener gesê om die ongemaklike stilte te verbreek. Hy nooi die Boere-leiers om ’n glasie saam met hom op die vrede te klink. Die manne het hoflik geweier. Vir hulle was daar niks om te vier nie.

In skrille kontras hiermee vind nog ’n ondertekening 91 jaar later by Kemptonpark plaas. Dit was amper dagbreek, 18 November 1993. Die NP- en ANC-onderhandelaars het sopas die finale grondwetlike ooreenkoms geteken. Die gevolge is dat die Afrikaner alle politieke beheer verloor en die ANC aan bewind sou kom. Dit gaan ook oor vryheid wat verlore gaan.

Oud-joernalis, Allister Sparks, beskryf dit soos volg: “Daar was ’n gees van opwinding. Soos die eerste lig deur die vensters begin filter, is die kroeg oopgemaak. Dit was toevallig ook Cyril Ramaphosa se verjaarsdag. Roelf Meyer het vir hom ’n koek met kersies gereed gehad. ’n Orkes het “In the Mood” begin speel en die twee hoofonderhandelaars het op die dansbaan begin dans.

Later (1996-1997) sou Ramaphosa in ’n BBC TV-dokumentêr hieroor sê: “I was able to see Roelf Meyer for the first time dancing on the floor where we were having this party, he was quite happy, he was quite jovial – and I kept wondering whether I would have been as happy as he was if I was in his position – having finally given in, in the way that they had.”

Jeugdag val op 16 Junie en word aan die 1976 Soweto-opstande verbind. In die proses van hierdie jaarlikse herdenking het baie mites ontstaan.

Hoe ontstaan ʼn mite? Jy skep ’n mite deur jóú weergawe van ’n geskiedkundige gebeurtenis as die presiese en enigste waarheid oor te dra. Jy gebruik die feite wat jou pas om die huidige geslag te mobiliseer of te laat skuldig voel oor die verlede. Wat die verlede betref, is ons uitdaging om te kan onderskei tussen feit en mite.

Op 16 Junie 1976 het sewe Soweto skole aan ’n onwettige protesoptog na die Orlando-stadion deelgeneem. Hulle het geprotesteer omdat hulle in Engels en nie in Afrikaans onderrig wou word nie. Die leerlinge se plakkate het bewoordings soos “Away with Afrikaans” en “Afrikaans will spoil our future” op gehad.

Naby Oralando-Wes het die sowat 10 000 kinders polisielede teëgekom. Die leerlinge het die polisie met klippe en bakstene gegooi en die polisie het ’n traangasbom onder hulle ingegooi. ’n Polisiehond is deur die skare doodgemaak. Naderhand het die polisie geskiet. Verskeie leerlinge, waaronder Hector Petersen, is tragies dood.

Die leerlinge het motors omgekeer en aan die brand gesteek. Biersale, winkels en drankwinkels is geplunder en afgebrand. Kinders het uitgeroep: “Kill the whites!” en twee wittes is doodgeslaan. Een van hulle was dr. Melville Edelstein (55) wat sy lewe aan welsynswerk in Soweto gewy het. Hy is uit sy kantoor gesleep en met grawe doodgeslaan.

In 1990 is ’n Hector Pietersen-monument in Soweto opgerig om die gebeure van 1976 te herdenk. In 2002 is ’n museum, wat die gebeure illustreer, daar naby opgerig en ook na Hector Pietersen vernoem. Hieruit lei ’n mens af dat Hector Pietersen die held van die dag en waarskynlik een van die leiers van die leerlinge was.

Die feite is dat Hector Pietersen, as twaalfjarige seun, glad nie aan die optog deelgeneem het nie. Hy het net kom kyk wat aangaan toe hy deur ’n dwaalkoeël getref is. Hy was ook nie die eerste slagoffer van die dag nie. Hastings Ndhlovu, een van die leiers van die optog, was die eerste slagoffer.

Waarom draai alles dan rondom Hector Pietersen? Dit hou verband met die bekende foto waar ’n vriend met Hector in sy arms in die straat af hardloop. Ook die feit dat Hector net twaalf jaar oud was en doodgeskiet is. ’n Jonger kind wat leed aangedoen word, maak mense kwaad.

Daar is ook geslaag om die idee te vestig dat die optog net oor Afrikaans as onderrigtaal gegaan het. Afrikaans het ’n rol gespeel, maar dit was ’n oorvereenvoudiging van die situasie. In ses van die sewe skole wat betoog het, was geen vak in Afrikaans aangebied nie – alles in Engels. In die sewende skool is Afrikaans vir net een vak gebruik.

In sy verslag oor die onluste in Soweto het regter PM Cillié bevind dat die Black Peoples Convention besluit het dat die South African Students Movement Afrikaans moes gebruik om die leerlinge, en so die swart gemeenskap, tot verset te beweeg. Onkgopotse Abram Tiro het aan hierdie organisasies behoort en is as ’n studenteleier uit die Universiteit van die Noorde geskors. Hy was ’n gewilde onderwyser aan die Morris Isaacson-hoërskool in Soweto waar die opstand in 1976 begin het. Wit studente van Universiteit Witwatersrand (Wits) was ook betrokke en het terselfdertyd betogings gehou met plakkate wat gelui het “Don’t start the revolution without us”.

Dat Afrikaans as taal ’n ondergeskikte rede was, blyk uit die feit dat byvoorbeeld die studentesentrum by Universiteit van die Noorde, waar Engels die enigste taalmedium is, ook aan die brand gesteek is. Afrikaans was ʼn slim, maar terloopse rede. Ander griewe, soos teen die Administrasierade, teen die biersale waar hulle ouers dronk word en die Nasionale Party regering se algemene beleid teenoor swart mense, het alles ʼn rol gespeel.

Elke tydperk en regering bring sy eie mites oor die verlede na vore. Dit vertel ons meer van huidige leiers en hulle doelwitte, as van die tydperk in die verlede toe dit gebeur het. Die jaarlikse viering van Jeugdag illustreer dit verder. Amper as ’n verpligte item op die program, word ’n striemende aanval op Afrikaners en hulle taal gedoen. Dit maak geen bydrae tot goeie verhoudinge nie.

Die Afrikaner is nie anders as enige ander volk wat sy geskiedenis betref nie. Ons het foute in die verlede gemaak, maar ons het ook baie om op trots te wees, maar geskiedenis sonder konteks word propaganda. George Orwell het in sy boek 1984 geskryf: Hy wat die hede beheer, beheer die verlede sodat dit by sy huidige doelwitte kan pas.

Generaals Louis Botha, Jan Smuts, Christiaan de Wet en Koos de la Rey was Afrikanerhelde ná die Anglo-Boereoorlog. Twaalf jaar later neem hulle die wapen teen mekaar op. Hoe was dit moontlik?

Die mislukte Jameson-inval van 1896 was ’n waarskuwing dat oorlog met Brittanje op pad is. As voorbereiding het die Transvaalse regering moderne kanonne en altesame 37 000 Mauser-gewere uit Duitsland aangekoop. Die Mauser was destyds die modernste militêre geweer in Europa. Die Duitsers help ook om in hierdie tyd forte soos Schanskop en Klapperkop te bou. Die Duitse wapens en forte maak dat dit drie jaar neem vir Brittanje, as die supermoondheid van daardie tyd, om die Boere in 1902 te oorwin.

By die Vredesonderhandelinge by Vereeniging in 1902 het generaal De Wet vir ’n voortsetting van die oorlog geargumenteer. Ons het nie verniet so ’n reuse prys met afgebrande plase en die dood van vroue en kinders betaal nie, was sy argument.

Na bewering het Botha vir De Wet eenkant geneem en hom oortuig om die vryheid van die Boererepublieke voorlopig prys te gee tot die volk eers weer herstel het. Sy hoofargument was dat Brittanje eendag in ’n oorlog in Europa vasgevang gaan word. Dan is dit die tyd om die Boererepublieke terug te neem. Hierop teken De Wet.

Die Afrikanerleiers stuur in 1906 vir generaal Jan Smuts na Brittanje. Sy opdrag is om selfregering vir die verowerde Boere-republieke by die nuwe eerste minister Campbell-Bannerman asook Winston Churchill, adjunk-minister vir kolonies, te vra. Churchill vra aan Smuts of hy weet van iewers in die wêreld waar ’n verowerde volk so gou nadat hulle verslaan is, toegelaat is om hulleself te regeer?

Smuts argumenteer dat die Britte die keuse het om die Boere as permanente vriende of permanente vyande te hê. As jy die Boere vriende maak, sal jy sien hulle is baie lojale vriende, belowe Smuts.

Smuts is suksesvol. In Desember 1906 kry Transvaal selfregering. Waarskynlik het Brittanje Smuts daarmee vir hulle saak gewen vir die res van sy lewe. Hy jubel: “Hulle het ons land vir ons teruggegee met alles behalwe die naam. Die Britte maak foute, maar hulle is grootmoedig.”

Agt jaar later in 1914 verklaar Brittanje oorlog teen Duitsland. Botha verklaar dat Suid-Afrika homself sal kan verdedig en dat die 6000 Britse troepe na Europa kan terugkeer om daar te gaan help. Generaal De Wet is opgewonde dat dit die geleentheid is wat Botha voorspel het waar die Boererepublieke se onafhanklikheid maklik herstel kan word.

Ongeveer 11 500 Boere-veterane uit die Anglo-Boereoorlog neem die wapen op en is bereid om De Wet en Maritz en ander Boeregeneraals te steun in hulle poging om die ou Boererepublieke terug te kry. De Wet glo aanvanklik Botha sien ook die geleentheid daarin raak.

Brittanje vra egter vir Suid-Afrika om die Duitse kolonie langs Suid-Afrika, Duits-Suidwes (Namibië) vir Brittanje te gaan verower. Die toets van Boere-lojaliteit aan Brittanje kom gouer as wat Botha en Smuts gehoop het.

Die verwarring in Afrikanergeledere blyk duidelik uit die reaksie van generaal Coen Brits: “Wie baklei ons, die Britte of die Duitsers?” sou hy gevra het. Februarie 1915 val Botha Duits-Suidwes binne.

Waar Duitsland in verskeie opsigte die Boere in die Anglo-Boereoorlog ondersteun het, moet Afrikaners nou 12 jaar ná die oorlog vir Brittanje teen Duitsland veg. De Wet sit hom teë en neem die wapen teen Botha en Smuts op. Die opstand misluk. ’n Uitgeputte generaal De Wet word teen die einde van November 1914 naby Vryburg gevang. Generaal Coen Brits het De Wet se perdekommando met motors ingejaag.

“Dit was die motors wat my gewen het,” het De Wet met sy gevangeneming gesê. Hy is dankbaar dat dit Afrikaners is wat hom gevang het. “Die Engelse het my dus nog nooit gevang nie,” was sy reaksie. De Wet, die held van die vorige oorlog, word verneder en kry ses jaar tronkstraf.

Botha en Smuts het geglo hulle tree in die beste belang van Suid-Afrika op. Hulle is deur baie Afrikaners as “oorlopers” en “verraaiers” uitgekryt. De Wet en die ander Boere-generaals het geglo hulle tree in die beste belang van die ou vrye republieke op. My simpatie is met De Wet, maar net so baie glo vandag steeds dat Botha en Smuts reg was.

Die meeste botsings in die politiek kom van leiers wat verskillend reageer op ’n skielike nuwe situasie. So was dit ook in 1914 met die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog. Hierdie verskille sou later ’n baie groot rol in die bitter Sap-Nat-politiek vir die res van die
eeu speel.