Toe die oorlogswolke in September 1899 swaar oor die Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR: Transvaal) begin saampak, het die Iere aan die Witwatersrand ’n manifes opgestel. Daarin is hulle eeue-oue onderdrukking deur Engeland uiteengesit.

Die manifes het gelui: “Gaan ons toelaat dat dieselfde lot wat Ierland in puin gelê het, die Transvaal ook tref? Wreek julle, Iere! Ons roep julle op om te veg teen die nasie (Engeland) wat ons mense meer as 700 jaar lank onderdruk. Die Iere moet wrekers en nie mede-samesweerders van sulke misdade wees nie.” 

’n Komitee van Witwatersrandse Iere, onder leiding van majoor John McBride, is op die been gebring. Die doel was om ’n Ierse brigade of kommando te vorm om aan Boerekant te veg. McBride was ’n Ierse apteker wat in 1896 aan die Rand kom woon het. Hy wou nie self bevel van enige kommando neem nie, omdat hy gereken het dat hy nie die nodige militêre ervaring het nie. 

Daar was egter ’n probleem. Die Iere was steeds burgers en onderdane van Engeland. Indien hulle gevang word waar hulle teen Engeland veg, sou hulle as rebelle doodgeskiet word. President Kruger het twee keer hulle versoeke om nogtans ’n kommando te vorm, van die hand gewys. Die risiko om as ’n rebel doodgeskiet te word, was ’n te hoë offer wat Kruger nie van die Iere wou vra nie. Met die komitee se derde versoek het Kruger toegegee. ’n Plan is gemaak. ’n Spesiale wet is vinnig deur die Volksraad goedgekeur wat onmiddellike burgerregte aan die Iere toegeken het. As burgers van die ZAR kon die Engelse hulle nie meer as rebelle veroordeel nie. 

Vyf honderd en sewentig Witwatersrandse Iere het aansoek om burgerskap van die ZAR gedoen. 

1. Een kommando met sowat 300 man het onder leiding van ’n Amerikaanse Ier van Pretoria, kolonel John Blake, gestaan. Majoor John McBride, die apteker, was tweede in bevel. Hulle het aan die Natalse front diens gedoen en hulle met die Slag by Nicholsonsnek, asook by Colenso onderskei. Blake is aan die Amerikaanse Militêre Akademie by West Point opgelei. Die Ierse kommando se leuse was: “Enige vyand van Engeland, is ’n vriend van ons.”
2. ’n Tweede kommando, onder leiding van die Australiese Ier, kolonel Arthur Lynch, met sowat 20 Iere in hulle geledere, het in gevegte teen die Engelse by Ladysmith en Glencoe die wapen opgeneem.
3. ’n Derde groep van omtrent 50 Amerikaanse Iere onder leiding van kaptein Patrick O’Connor, is as ’n ambulanseenheid deur die Clan-na-Gael (’n geheime Ierse anti-Engelse organisasie) uit die Verenigde State van Amerika (VSA) na Transvaal gestuur. Slegs tien was opgeleide ambulansmanne. 

Ná afloop van die groot veldslae is die Iere onder verskeie Boerekommando’s ingedeel en het hulle enduit aan talle gevegte deelgeneem. Voor die Iere Suid-Afrika verlaat het, het hulle briewe van dank ontvang van staatsekretaris FW Reitz, kommandant-generaal Louis Botha en generaal Ben Viljoen. 

1. Blake is terug na die VSA en is daar onder verdagte omstandige dood aangetref. Daar was sprake dat hy óf homself vergas het, óf deur ’n tweede party só uitgeskakel is.
2. Anders as die meeste ander Iere, het Lynch eers ’n hele tyd nadat die oorlog reeds begin het, Transvaalse burgerskap aangevra en gekry. Dit het hom kwesbaar vir ’n klag van hoogverraad gemaak. In 1901 is hy in sy afwesigheid tot die Britse parlement verkies. Toe hy in Londen aankom, is hy van hoogverraad aangekla en tot die galgdood gevonnis. Ná ’n tegniese geveg oor die presiese aanvang van sy Transvaalse burgerskap, is hy uiteindelik begenadig en vrygelaat. In 1909 is hy weer tot parlementslid verkies.
3. Majoor John McBride is terug na Ierland waar hy by die gevegte vir Ierse onafhanklikheid betrokke geraak het. Ná die 1916-opstand, is McBride gevang, veroordeel en deur ’n vuurpeleton tereggestel. Sy laaste woorde was blykbaar: “Ek het in die lope van soveel gewere vasgekyk in die oorlog in Suid-Afrika, dat ek die dood nie vrees nie. Please carry out your sentence.” 

Omdat die Iere soveel opgeoffer het om ons teen die Britte te help veg, het ’n sterk gevoel ontwikkel dat ’n monument vir hulle gebou moet word. Jan van Wijk, wat ook die Taalmonument in die Paarl ontwerp het, het as argitek opdrag gekry om ’n Ierse gedenkteken te ontwerp. Vir sy ontwerp het hy verskeie monumente in Ierland bestudeer. Baie Ierse monumente bestaan uit staanstene wat op ’n sekere manier binne ’n grondwal of “berm” gerangskik word. 

Sy ontwerp het uit vier beton “staanstene” bestaan, wat in ’n sirkel gerangskik was. Hulle is van klein na groot geplaas. Die eerste drie stene verteenwoordig die drie Ierse kommando’s. Omdat die Iere saam met die Boere vir vryheid geveg het, lei die opwaartse lyn jou oog na die vierde en grootste steen, wat vryheid simboliseer. 

Tydens die onhulling van die monument in 1975, langs die Brixtontoring, het mevrou Betsie Verwoerd onder meer gesê: “Met die oprigting van hierdie monument is die lank uitstaande ereskuld van die Afrikaners teenoor die Iere en hul vriende van Ierse afkoms, vereffen.” 

In 1998 het die Johannesburgse ANC-stadsraad die grond aan ’n ontwikkelaar verkoop. Hy wou die Ierse monument dadelik afbreek. Gelukkig het ons gou daarvan te hore gekom. Ek was betrokke by die pogings om die monument te red. Ongelukkig was geen stadsraad of kultuurorganisasie bereid om die koste vir die afbreek, verskuiwing en heroprigting van die monument te betaal nie. Orania het aangebied dat die monument daar by hulle heropgerig kon word. Hulle het ook die jaarlikse instandhouding onderneem, maar het nie kans gesien vir die afbreek en vervoerkoste van die swaar stene nie. Ek kon die Vryheidsfront sover kry om die koste vir die afbreek en vervoer van die monument te dek, waarna dit op Orania heropgerig is. Die heropgerigte Ierse monument kan vandag daar besigtig word.

In hierdie artikel sal sodanige invloed hoofsaaklik tot voor 1877 in oënskou geneem word. Reeds in 1795, tydens die eerste Britse besetting van die Kaap, was hierdie negatiewe gesindheid al waarneembaar.

Goewerneur Lord Macartney het John Barrow by Frans Bresler, wat twee jaar tevore deur generaal Craig as landdros van Graaff-Reinet aangestel is, ge­voeg. ’n Swakker keuse kon kwalik bedink word, aan­gesien hy mettertyd as sogenaamde “kenner” van Oos­grens­aan­ge­leenthede ’n boek, Travels into the in­te­rior of Sou­thern Africa, geskryf het waarin die blan­ke Oos­grens­boere in ’n baie swak lig gestel is. Hierdie en soort­gelyke geskrifte, wat later die lig gesien het, het on­ge­twyfeld groot invloed op die Kaapse goe­wer­neurs en die Britse regering gehad, wat altyd die blaam vir enige iets negatief voor die deur van die “tak­haar­boere” gelê het.

Tydens die tweede Britse besetting van die Kaap in 1806, het die sendelinge van die Londense Sendingge­noot­skap – Read, Van der Kemp en later ook dr. John Philip – ’n voortdurende stroom verslae na onder meer die Britse Minister van Kolonies gestuur, waarin die koloniste in ’n swak lig gestel en hulle karakters beswadder is. Die Xhosas en Hottentotte is daarenteen altyd van alle blaam onthef. Dit was hierdie minister wat die Kaapse goewerneurs in hulle poste aangestel het. Die goewerneurs het derhalwe reeds bevooroordeeld na die Kaap gekom. In sy boek Researches in South Africa, het Philip dan ook as kampvegter vir die Xhosas en Hottentotte opgetree. Soos in Barrow se boek, het dit gewemel van onwaarhede en oordrywings. Hierdie optrede het die verhouding tussen swart en blank verder vertroebel en het byvoorbeeld aanleiding gegee tot die Swarte Ommegang van 1812, waartydens die blankes die aangeklaagdes was en die Slagtersnekrebellie van 1815, waarin die Oosgrensboere weer aan die kortste end was.

Talle Oosgrensboere het mettertyd besluit dat hulle nie langer onder ’n regering wat so teen hulle diskrimi­neer, kon bly nie. Tussen 6 000 en 10 000 burgers het tydens die Groot Trek van 1835-1838 vir goed die Kaapkolonie verlaat. In sy Manifes van 22 Februarie 1837 beskryf Pieter Retief al die euwels waaraan die Oosgrensboere onderwerp was en dit blyk dan ook vanselfsprekend dat dit te wyte was aan die swak Engelse bestuur.

Die Engelse het ook hierdie poging van die Voortrekkers om onder die swak en onderdrukkende regeringstelsel uit te kom en vryheid te verwerf, probeer verongeluk deur in 1836 die Cape of Good Hope Punishment Act uit te vaardig waardeur die hele Suid-Afrika tot by die 25° suiderbreedte, ongeveer tot by die huidige Pienaarsrivier, onder Britse gesag sou wees. Dit was egter ’n dooie wet wat op geen manier toegepas kon word nie en die Voortrekkers het hulle ook nie daaraan gesteur nie. Daarop het die Engelse dit vir die Voortrekkers moeilik probeer maak deur verdrae met swart stamme te sluit onder wie se gesag die Voortrekkers dan kwansuis sou wees. Dit was ook nie geslaagd nie, maar het weldra wrange vrugte gedra, soos uit die geskiedenis van die Republiek Natalia sou blyk. Om hulle uit te lewer aan die barbare, is daar ook ’n verbod op die verkoop van wapens en ammunisie aan hulle, ingestel.

Die gesindheid van die Britse Minister van Kolonies (Ko­lo­niale Sekretaris) teenoor ons voorouers, blyk dui­de­lik uit die volgende mededeling enkele jare later aan kaptein Smith (die latere sir Harry Smith):

I would advise you to enter in friendly relations with those chiefs (dié met wie die blankes in die Trans-Oranje moeilikheid gehad het); tell them the British Government will help them. If they choose, the Governor of the Cape will send them an officer to reside amongst them, and aid them by his advice and directions. His first step is to induce the chiefs to establish a confederacy against the Boers.

Ná die onderwerping van die Zoeloes het die Voor­trek­kers op grond van die militêre oorwinning en die trak­taat van grondafstand, die Republiek Natalia in 1838 gestig. Maar helaas, die vreugde oor die vryheid om oor hulleself te regeer, was van korte duur. Vyf jaar later het die Engelse Natal geannekseer, nadat daar (soos gewoonlik) sogenaamd in belang van swartes (in hierdie geval die Bacas en Pondo’s) ingegryp is. Die Pondo’s het dan ook op aandrang van sendelinge be­sker­ming van die Kaapse goewerneur gevra, waaraan gehoor gegee is.

Ná die Britse anneksasie was die toestand as gevolg van die swak bestuur weldra maar weer soos dit aan die Oosgrens was. Talle Voor­trek­kers het dadelik hulle goed gevat en ge­trek, maar sommige het tot 1848 uitgehou en toe ook die gebied verlaat. Nogeens het die Engelse kom oes waar hulle nie gesaai het nie.

Sommige wat Natal verlaat het, het hulle in die latere Oranje-Vrystaat gevestig en ander in die Transvaal. Nie te lank nie of die Voortrekkers in die Trans-Oranje het moeilikheid met die Griekwas en Basoeto’s gehad en dit het tot gewapende botsings aanleiding gegee. Ook hier het die Engelse op vermetele wyse ingemeng in ’n gebied waar hulle geen seggenskap gehad het nie. Verdragstate is met die nie-blankes gesluit, wat die blankes onder hulle gesag geplaas het. Adam Kok van die Griekwas het hom op die Kaapse goewerneur beroep, wat positief reageer het en selfs troepe gestuur het. In ’n geveg by Swartkoppies het die Griekwas met dié hulp die Trekboere (nie Voortrekkers nie) verslaan. Verdere inmenging het gevolg toe ’n Britse verteenwoordiger in 1846 in Bloemfontein aangestel is en dit is gevolg deur die Britse anneksasie van die gebied tussen die Oranje- en Vaalrivier twee jaar later. 

Vanweë probleme wat die Britte met swart stamme ondervind het, het hulle in 1852 met die sluiting van die Sandrivierkonvensie die eerste keer erken dat ’n deel van die Voortrekkers vry is. Toe sake vir hulle ver­beter, het hulle dit, met die verstrek van onwaar en skyn­redes, ongedaan gemaak met die anneksasie van Trans­vaal (ZAR) op 12 April 1877. Die Transvaalse bur­gers sou egter nie bly berus in die omstandighede nie, maar het hulle enkele jare later weer vrygeveg. Op onderduims-laakbare wyse het die Engelse probeer om die ZAR op elke denkbare wyse te ondermyn en uit­eindelik ook daarin geslaag om ’n oorlog te be­werk­stellig, waarin gruwels soos die verwoesting van die Republieke deur die verskroeide-aardebeleid en die moorde op derduisende vrouens en kinders in die kon­sen­trasiekampe, plaasgevind het.

“Terroriste of vryheidsvegters, Sharpeville of die stasiebom. Ek wil nie meer hoor van die ‘struggle’ van die verlede nie,” sê ’n dame onlangs aan my.

Ek verstaan haar wegskram. Die ANC-propagandiste laat nie ’n openbare vakansiedag of toespraak verbygaan sonder om hierdie gebeure weer op te diep nie. Polities korrekte stilswye en wegskram help, maar gee ongelukkig geleentheid aan die ANC-propagandiste om hulle weergawe van daardie gebeure oor te dra as die enigste waarheid. Huidige skoolhandboeke bevestig dan ook hulle eensydige weergawes as die enigste waarheid.

Wat is waarheid? Leopold Scholtz verduidelik dit soos volg: Die waarheid is dat Tafelberg groot en plat is. As jy egter van voor of van agter of van die kant af kyk, lyk Tafelberg elke keer anders. Net so kyk elkeen na die waarheid deur sý spesifieke bril.

Onlangs kyk ek na die Afrikaanse televisienuus. Die verslaggewer sê: “Vyf lede van die Vulindlela-familie is in 1964 by die Pretoria-Sentraal gevangenis tereggestel. Die misdaad: Politieke aktivisme.” Dit klink wreed en baie onbillik van die vorige regering. Vyf mense tereggestel net omdat hulle van die vorige regering en apartheid verskil het!

Die verslaggewer gaan verder en vertel van John Harris. Harris was die enigste wit politieke gevangene wat in die Sentrale gevangenis tereggestel is. Duidelik ook oor sy politieke aktivisme teen apartheid.

Aartsbiskop Desmond Tutu het die giftigste toesprake teen die vorige regering en teen apartheid gehou. Sekerlik was dit ook politieke aktivisme. Tog is hy nooit daaroor in die tronk gegooi nie. Hoe klop dit nou? Waarom die dubbele standaarde?

Nadat van hierdie persone tereggestel is, het mnr. John Vorster as destydse minister van Justisie gesê dat niemand ooit in Suid-Afrika ter dood veroordeel is net omdat hy teen apartheid gekant was nie. Hierdie persone is tereggestel omdat hulle onskuldige mense vermoor het. Dit is die anderkant van die prentjie wat tans berekend verswyg word. Tot 1994 het Suid-Afrika, soos baie ander lande, die doodstraf as straf vir moord gehad.

Op 4 Februarie 1963 ontspan Norman en Elizabeth Grobbelaar langs die pragtige Basheerivier in die Oos-Kaap. Saam met hulle is hul twee tienderjarige dogters en ’n vriend, Derek Thompson. Hulle kampeer in woonwaens.

Dié nag is hulle uit die bloute aangeval en op ’n uiters wreedaardige manier met pangas doodgekap. Vyf lede van die Vulindlela-familie het die moorde gepleeg. Uit latere verslae blyk dit dat hulle lede van die PAC was wat geglo het dit is tyd dat die oorlog teen die wittes moet begin. Hulle is verhoor, aan moord skuldig bevind en tereggestel.

Die Waarheidskommissie veroordeel die voorval as ’n ernstige menseregteskending, omdat onskuldige burgerlikes ongevraagd doodgemaak is en daar geen sprake van ’n militêre teiken was nie (hoofstuk 5, bl. 703 paragraaf 9).

Die TV-verslaggewer beskryf die rede vir die teregstellings as politieke aktivisme. Het hy nie al die feite gehad nie of verswyg hy dit berekend? Die persone wat tereggestel is, se foto’s verskyn as helde van die bevrydingstryd in ’n museum by die Sentrale gevangenis. Sou dit nie billik wees om ook die foto’s van hulle onskuldige slagoffers, die Grobbelaar-gesin, daarby te plaas nie? Dan het ons die hele prentjie oor die konflik en geweld van die verlede.

Waar pas John Harris in?

Dit is spitstyd Vrydagmiddag 24 Julie 1964 op die Johannesburgse stasie. Daar is ’n opgewondenheid in die lug, want die volgende dag speel die Springbokke in ’n rugbytoets teen die Franse. Baie mense kom per trein in Johannesburg aan.

’n Jong wit man in ’n bruin pak plaas ’n tas naby ’n bankie op perron 7 en 8. Hy skarrel vinnig weg en staan ’n ent daarvandaan en kyk na die tas. ’n Omstander wonder waarom hy die tas so dophou.

Op die bankie sit Glynnis Burleigh (12) en haar ouma Ethel Rhys (77). Hulle wag op ’n trein. Glynnis het die etiket op die tas gaan lees. Daarop staan dat die eienaar oor tien minute terug sal wees.

Om 16:25 kry die Spoorwegpolisie ’n oproep dat daar ’n bom op die stasie gaan ontplof. Agt minute later, om 16:33, ontplof die bom voordat die stasie ontruim kan word. Die bom ontplof met ’n verblindende flits. Binne-in die tas was agt dinamietkerse.

Omdat Harris twee liter petrol binne sy bom geplaas het, het Glynnis en haar ouma gruwelik verbrand. Ouma Rhys is na ’n maand se lyding oorlede. Haar kleindogter, Glynnis, se 70% brandwonde het veroorsaak dat haar gesig onherkenbaar verbrand en vir die res van haar lewe misvorm is. ’n Traumatiese gebeurtenis vir ’n twaalfjarige meisie met haar lewe nog voor haar.

Drie-en-twintig ander mense is ernstig beseer en verbrand. Die driejarige Cornelia Koekemoer is een van hulle.

Dieselfde aand word John Harris gearresteer. In die hof argumenteer hy dat hy net ’n groot ontploffing as demonstrasie wou maak. Hy het gehoop die polisie sou die stasie ontruim. Hy was ’n onderwyser in Johannesburg en lid van die African Resistance Movement. Hy is aan moord skuldig bevind en tereggestel.

Is dit onbillik om ’n foto van Glynnis en Cornelia se gesigte, met hulle littekens, langs Harris s’n in die museum te plaas? Wat van foto’s in die museum van daardie ANC-lede wat sonder verhoor deur ander ANC-lede in kampe in Angola tereggestel is? Verskeie verslae is daaroor geskryf. Wat van die 505 halssnoermoorde wat deur ANC-ondersteuners gepleeg is? Later is uitgevind dat talle van die vermoordes onskuldig was en met iemand anders verwar is. In watter museum moet hulle herdenk word?

George Orwell het in sy boek 1984
geskryf: Hy wat die hede beheer, beheer die verlede, sodat dit by sy huidige doelwitte kan pas.

Maar, geskiedenis sonder konteks word propaganda. Daarom die feite hierbo, om meer konteks te bring. Nog baie tyd gaan verloop voordat ons by die volle waarheid en die hele Tafelberg uitkom. Intussen durf ons nie toelaat dat die ANC-propagandiste wegkom met slegs húlle weergawe van die waarheid nie.

Volgens ’n brief wat Jopie Fourie die nag voor sy dood geskryf het, is hy op 28 Augustus 1878 (en nie soos algemeen aangedui 27 Augustus nie) op die plaas Wildebeesthoek in die Pretoria-distrik gebore. Tydens die Jameson-inval in 1895 het hy as 17-jarige burger en in opdrag van generaal Piet Cronjé, aan Jameson die boodskap geneem om oor te gee. Ná sy skoolopleiding word hy ’n amptenaar in die ZAR-staatsdiens.

Sy betrokkenheid tydens die Tweede Vryheidsoorlog word vanweë ’n gebrek aan ruimte nie bespreek nie, behalwe om te vermeld dat hy tydens ’n mislukte poging om perde van die vyand te buit, so ernstig aan sy regterbeen verwond is, dat dit hom permanent mank gelaat het en hy hom vir mediese behandeling aan die vyand oorgegee het. Ná die totstandkoming van die Unie-Verdedigingsmag, het hy in 1913 by die Aktiewe Burgermag aangesluit en is met die rang van kaptein by die 13de Berede Skutters aangestel.

Op 10 Oktober 1914 het hy die Krugerdagherdenking in die Operagebou in Pretoria bygewoon, waartydens generaal Beyers gevra is om as spreker op te tree. ’n Meerderheid Engelse Jingo’s¹ het ook die verrigtinge bygewoon en dit met hulle barbaarse optrede ontwrig. Selfs toe die opening deur ds. Herman van Broekhuizen waargeneem is, het hulle luidkeels God save the King en Rule Brittania geskreeu. Jopie het hulle in Engels versoek om hulle optrede te staak, omdat die doel van die byeenkoms was om die nagedagtenis van ’n groot Afrikaner te gedenk. Dit het egter geen indruk op hulle gemaak nie en hulle het net meer rumoerig geraak, tot vandalisme oorgegaan en met vrot eiers, tamaties en so meer begin gooi. Die gevolg was dat Jopie en ’n paar ander Boerseuns onder hulle ingevlieg het. Uiteindelik moes die polisie die orde kom herstel. Buite het die skorrie-morries met hulle optrede voortgegaan, feesgangers wat die Operahuis verlaat het met allerhande voorwerpe bestook en selfs Beyers se motorbande stukkend gesny. Geen ondersoek of vervolging is daarna ingestel nie. Hierdie gebeure het ’n onuitwisbare indruk op Jopie gemaak.

 Alhoewel hy ’n vurige ondersteuner van Louis Botha was, het hy ná ’n onderhoud met hom op 24 Oktober besef dat hy dit nie met Botha se invalsplanne van Duits Suidwes-Afrika eens is nie. Hy het ook besluit om nie gehoor te gee aan Botha se versoek om vas te stel hoeveel ondersteuners van generaal Beyers daar in sy (Jopie se) distrik was nie. Hy was ten gunste van vryheid vir sy vaderland en het derhalwe besluit om hom by die burgers wat soos hy voel, te voeg. Sy broer het hom vergesel. Gevolglik het hy hom twee dae later, in uniform en sonder om uit die Weermag te bedank, by generaal Beyers aangesluit. Hy was mettertyd in tien skermutselings met regeringstroepe betrokke, waartydens hy en die burgers by hom glo deurgaans nie-aanvallend opgetree het. Tydens die laaste hewige skermutseling op 16 Desember by Nooitgedacht, noordwes van Pretoria, is hy en ’n deel van die kommando gevange geneem en na Pretoria geneem.

Hy was onverstandig om nie uit die Weermag te bedank nie en is gevolglik deur ’n veldkrygshof in Pretoria van verraad aangekla en op 19 Desember, soos sy broer, ter dood veroordeel. Sy broer se vonnis is weldra na vyf jaar hardepad verander. Toe Jopie die krygshof toegespreek het, het hy nie vir homself om genade gepleit nie, maar wel vir sy broer en sy manskappe, wat hy gesê het, onder sy invloed was. Pogings tot begenadiging is wel aangewend, maar het op niks uitgeloop nie, omdat generaal Smuts oënskynlik van Jopie ’n voorbeeld wou maak. ’n Versoekskrif wat ’n pleidooi om begenadiging bevat het, is sonder verwyl opgestel. Dit is aan ’n afvaardiging bestaande uit dominees DF Malan, HS Bosman, CA Neethling en advokaat Gey van Pittius en dr. FCA Grünberger opgedra om dit aan Smuts by sy plaas Doornkloof, net buite Irene, te gaan oorhandig. Smuts het hulle egter moedswillig ontduik deur op die plaas te gaan stap en later inderhaas na Pretoria te vertrek. Hy het dit ontken, maar ’n huishoudster van hom het jare later bevestig dat dit wel die geval was.

Dit kan egter aanvaar word dat Smuts nie gehoor sou gee nie, al het die afvaardiging hom wel gespreek. Ewe ongevoelig was dit dat Jopie eers om negeuur die aand meegedeel is dat hy die volgende oggend, Sondag 20 Desember, tereggestel sou word. Dié nag het ds. Neethling saam met hom deurgebring en het hy briewe aan sy geliefdes, vriende, regspan en aan Louis Botha geskryf. Sy geloof in die drie-enige God spreek duidelik uit hierdie briewe en hy verklaar dat God se wil geskied en verwys ook na Psalms 121 en 23. Verder vra hy dat daar nie oor hom getreur moes word nie, maar dat sy geliefdes mekaar moet vertroos, want: De boom die geplant is, en met mijn bloed benat is, zal opgroeien tot een grote boom. Aan Botha skryf hy: Gy waart mijn ideaal als Afrikaander, maar ek ben nu teleurgesteld en voeg daaraan toe dat hy hoop Botha voel lekker oor die smart wat hy sy familie aandoen. Hy het ook gevra dat die woorde Voor God en voor Vaderland op sy grafsteen aangebring moet word.

Terwyl die vuurpeloton om vyfuur die oggend aangelê het, het die 36-jarige Jopie ’n gesang gesing. Waarskynlik het Jan Smuts opdrag gegee dat hy na die teregstelling sommer inderhaas op die gevangenisterrein in ’n graf geplaas moes word. Twee nagte later is hy ewe stilletjies opgegrawe en onder ’n vals naam in die Rebeccastraatbegraafplaas begrawe. Deur die toedoen van sy vrou, Susan, is hy op 27 Oktober 1915 opgegrawe en in ’n nuwe kis herbegrawe, net om met die nodige toestemming op 20 Desember 1923 finaal in die Heldeakker te ruste gelê te word.

Die wyse waarop Jopie Fourie deur Jan Smuts en Louis Botha se ongenaakbaarheid aan sy einde gekom het, het groot bitterheid onder Afrikaners tot gevolg gehad. Dit het van Jopie Fourie ’n held én martelaar gemaak én die beeld van die Botha-bewind groot skade berokken, waarvan Botha en Smuts later die wrange vrugte sou pluk.

Hoekom is 9 Augustus 1945 so ’n belangrike datum in die wêreldgeskiedenis?

Omdat dit die laaste datum is waarop ’n atoombom gebruik is om mense dood te maak. Op hierdie datum het die Amerikaners tydens die Tweede Wêreldoorlog ’n atoombom op die Japanse stad Nagasaki gegooi. In 1945 het Nagasaki ongeveer 260 000 inwoners gehad. 150 000 hiervan is onmiddellik dood of ernstig beseer.

Ná Hirosjima was die Japanse stad Kokura in 1945 gekies as teiken vir die tweede atoombom. Vyf Japanse stede is aanvanklik deur die Amerikaners uitgekies as moontlike teikens vir die eerste atoombomme. Nagasaki was nie een van hulle nie.

Wat het gemaak dat die tweede atoombom op Nagasaki en nie op Kokura gegooi is nie?

Die bemanning van die Amerikaanse Boeing B29-bomwerper het naby hulle teiken, die stad Kokura, die elektroniese veiligheidspenne uitgetrek wat die atoombom finaal geaktiveer het. Omdat tot 70% van die stad met wolke en rook bedek was, kon hulle nie die stad en hulle teiken sien nie.

Die vliegtuigbemanning het ’n tweede keer probeer deur vanaf ’n ander kant oor Kokura te vlieg. Weer was die teiken nie duidelik sigbaar nie. Ná die derde mislukte poging moet daar besluite geneem word. Die vliegtuig het reeds 50 minute gemors met drie pogings oor die stad. Die brandstof was so laag dat die vliegtuig nie meer veilig na sy basis op Iwo Jima sal kan terugkeer nie. Hulle sal nou na die nader Amerikaanse basis op Okinawa moet vlieg om veilig te kan land. Omdat hulle nie met ’n geaktiveerde bom kan land nie, sal hulle dit in die see moet gooi voor landing. ’n Ander opsie is om dit op ’n tweede teiken te gooi.

Op pad na Okinawa vlieg hulle toevallig oor Nagasaki. Die stad is ook met wolke bedek. Vir ’n kort oomblik is daar ’n opening in die wolke waardeur die bombardier ’n klein gedeelte van die stad kan sien. Om 11:01 die oggend laat hy die bom los. Dit val vir 47 sekondes en ontplof ongeveer 500 m bokant die grond.

Van die oorlewendes in Nagasaki het die ontploffing beskryf as ’n skielike reusepilaar van pers vlamme met daarna ’n sampioenwolk wat tot 14 000 m die lug in opgestyg het. Die ontploffing het ’n drukwind van 1 005 km/h veroorsaak wat vanaf die middelpunt uitgekring het. Hierdie wind het alles voor hom platgevee. Dit is gevolg deur ’n golf van hitte en radio-aktiewe bestraling. Die hitte se temperatuur was 3 900 °C. Dit is warmer as die son se oppervlakte. Niks kon dit oorleef nie. In ’n sirkel van 4 km vanaf die middelpunt is alle huise vernietig en net ’n kaal gestroopte vlakte van rommel is agtergelaat.

In die middelpunt is later ’n swart suil opgerig. Ek was bevoorreg om dit onlangs in Nagasaki te kon besoek. Presies 500 m bokant hierdie suil het die bom ontplof. Langs die suil is ’n swart kis, ’n senotaaf of leë graf, simbolies vir al die dooies wat nooit gevind is nie.

Sowat 300 m vanaf die middelpunt van die ontploffing was die Urakami Nagasaki-tronk. Die tronk het staal-
versterkte gewapende betonmure van 25 cm dik en 4 m hoog gehad. Die tronk het 20 000 m² beslaan. Ná die ontploffing was niks, behalwe die fondamente van die tronk, oor nie. Die bewaarders, gevangenes en mure het letterlik in die hitte verdamp.

Die bomwerper het met min brandstof voortgevlieg. Die bemanning van die vliegtuig het nie die vaagste idee gehad van die werklike omvang, skade en dood wat hulle agtergelaat het nie. Die werklike impak van hierdie nuwe oorlogswapen sou eers later besef word. Hulle het Okinawa lugmagbasis net-net gemaak met twee van die vier enjins wat weens ’n tekort aan brandstof reeds gaan staan het.

Vanweë wolke oor Konkura is duisende inwoners van Nagasaki se lewe en toekoms binne enkele sekondes ingrypend verander. As die stad Konkura nie op daardie dag met wolke bedek was nie, sou Nagasaki vandag steeds ’n onbekende Japanse stad gewees het.

Net 20 jaar het verloop tussen die Eerste Wêreldoorlog en die Tweede Wêreldoorlog in 1939. Vir 76 jaar vanaf die Tweede Wêreldoorlog tot vandag gebruik wêreldleiers die afskrikwaarde van hierdie verwoestende bom om vrede mee te beding en ’n Derde Wêreldoorlog te keer.

Op 2 Februarie 1990 kondig president FW de Klerk aan dat Nelson Mandela vrygelaat word en dat die ANC en Kommunistiese Party in Suid-Afrika ontban word. Op 26 Februarie 1990 gee FW de Klerk in die geheim opdrag dat die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram onmiddellik gestaak moet word en dat die ses atoombomme wat reeds gemaak is, tot niet gemaak moet word.

Die Amerikaners en die inspekteurs van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) sou later jare hul hande in verbasing saamslaan oor die kennis en tegniese vaardighede waarmee Afrikaners ’n eie atoombom ontwikkel het. Lees gerus Nic von Wielligh se boek Die Bom hieroor.

Hoekom is daar kort ná Mandela se vrylating opdrag gegee om Suid-Afrika se kernvermoë te vernietig?

President De Klerk het op daardie tydstip die versekering aan kiesers gegee dat met magsdeling die staatsmag nie aan ’n ANC-regering oorhandig sal word nie. Tog is dit net ’n logiese gevolgtrekking dat die besluit deel was van ’n gereedmaakproses om die politieke mag aan die ANC te oorhandig.

Die eerste openbare bekendmaking dat Suid-Afrika atoombomme besit, maar dat dit nou vernietig is, is eers drie jaar later op 23 Maart 1993 in die Parlement gemaak. Die ANC was kwaad en wou dit nie gehad het nie. Uit verskillende bronne is dit duidelik hoeveel druk daar vanaf die Amerikaanse- en Britse regerings op Suid-Afrika was om sy kernvermoë te vernietig. Hulle het met reg gevrees dat ’n toekomstige ANC-regering hierdie vermoë met Kuba, Libië en hulle ander vennote sal deel.

Mag ek vir ’n oomblik droom dat Afrikanerpolitici in 1994 ons atoombomvermoë gebruik as bedinging om met die wêreld ’n eie Afrikanerstaat te beding. ’n Staat wat vrede en nie oorlog soek nie, maar wat sy atoomvermoë, soos Amerika en Rusland, as bedinging en afskrikmiddel gebruik om sy oorlewing in Afrika en die wêreld te verseker.