Maria Potgieter en haar vier boeties is tydens die Anglo-Boereoorlog teen hulle sin deur Britse soldate na die konsentrasiekamp by Krugersdorp geneem. Haar ma is dood en haar pa, kommandant FJ Potgieter, het as die kommandant van die Krugersdorpkommando aan die Natalse grens geveg. Maria moes as dertienjarige dogtertjie alleen verantwoordelikheid vir haar vier boeties neem. Die jongste was maar twee jaar oud.

Hulle was vir agt maande in die Krugersdorp-konsentrasiekamp tussen bekendes. Skielik is Maria en die boeties uitgekies en na die spoorwegstasie geneem om na ’n onbekende plek met onbekende mense gestuur te word. “Hoekom juis ons,” het Maria gewonder.

Kitchener het die Boerevroue in twee kategorieë ingedeel naamlik die “undesirables” of “ongewenstes” en die “vlugtelinge”. Die “vlugtelinge” was die vroue en kinders waarvan die pa’s reeds oorgegee het. Die vegtende Boere het na hulle as “hensoppers” verwys.

Die “ongewenstes” was die vroue wat weerstand gebied het, nog lojaal aan die Boererepublieke was en wie se mans nog nie opgehou veg het nie. Maria was trots daarop dat haar pa nog geveg het en het graag vertel hoe parmantig sy met die Engelse in die kamp was. Daar is deur die Britte besluit om hierdie “ongewenste” vroue uit die Transvaal en Vrystaat se konsentrasiekampe te verwyder en ver weg na Natal, as ’n Britse kolonie, te stuur. Merebankkamp by Durban is in September 1901 juis vir hierdie doel gebou. Daar is geglo dit sal help om die manne se moed te breek sodat hulle gouer oorgee.

By die spoorwegstasie is Maria en haar boeties in oop steenkooltrokke gelaai. Niemand het aan haar gesê waarheen hulle gaan nie. Vir twee dae lank was hulle in die oop trokke. Met tye het hulle papnat gereën. Met ’n rokende stoomlokomotief voor aan die trein, verstik en versmoor die boeties amper elke keer as hulle deur ’n tonnel ry. Met ’n sakdoek probeer sy hulle neuse toehou in die tonnels. Daar is natuurlik geen toilet in ’n oop steenkooltrok nie. Hulle span maar ’n kombers in die een hoek van die trok in wanneer iemand ’n behoefte het. So het Maria en haar boeties in Merebankkamp geëindig.

Maria Potgieter is my ouma. Sy het vir lang tye by ons gebly. In hierdie tye het ek haar vertellings van daardie tye op band opgeneem. Terwyl sy dit alles vertel het, het sy gehuil en gewonder hoe beskaafde Christenmense so iets aan ander mense kan doen?

Hoekom dink ek nou daaraan? Omdat ek toevallig weer die 2019-televisieonderhoud met JW Rees-Mogg op die Britse program BBC Question Time gesien het. Ek het daarna ook die debat van 25 Februarie 1901 in die Britse parlement gelees. In die 1901-debat reageer die Britse regering op Emily Hobhouse se bewerings oor die swak toestande in die konsentrasiekampe. Die Britse Minister van oorlog, St. John Brodrick, sê in die parlement dat die vroue vry is om die kampe te verlaat as hulle wil en dat die kamptoestande goed is. Dit is blatante leuens.

Rees-Mogg vertel drie leuens in die eerste 20 sekondes van sy TV-onderhoud. Volgens sy 2019-weergawe is die Boerevroue in kampe geplaas vir hulle beskerming (leuen 1). Verder beweer hy dat die sterftesyfer in die kampe presies dieselfde as die sterftesyfer daardie tyd in Glasgow, Skotland was (leuen 2) en: “Omdat die Boere op die slagveld was, waar sou die vroue en kinders kos kry?” Hulle is na die kampe geneem om gevoed te word (leuen 3).

My ouma se persoonlike ervaringe bewys al hierdie leuens verkeerd. Emily Hobhouse as Britse vrou het aan die Britse regering gesê: “Wat julle vlugtelinge noem en die mense wat julle sê julle beskerm, noem hulself krygsgevangenes, hulle word onder dwang aangehou en verag julle beskerming” (Emily Hobhouse-boek deur Elsabé Brits, 2016, bl. 67).

Dat die Boerevroue van die plase weggeneem is sodat hulle in die Britse kampe gevoed kon word, was ’n wrede leuen. Op die plase het hulle genoeg voedsel gehad om vir hulself te sorg. Die Britte het egter alles op meer as 8 000 Boereplase afgebrand as deel van hulle verskroeideaardebeleid.

As Britse bevelvoerder het Kitchener verder opdrag gegee dat die “ongewenste” vroue en kinders die helfte van die kos kry wat die Boere “vlugtelinge” kry. Daar is geglo dit sal maak dat hierdie vroue druk op hulle mans plaas om oor te gee. Die gevolge was net mooi die teenoorgestelde. Die vroue het meer vasberade geword en die mans het verhard en as bittereinders voortgeveg.

As “ongewenste” het my ouma geglo dat die swak en min kos wat hulle gekry het, tot haar jongste boetie se “bloedmaag” en dood in Merebank gelei het. Dit is blatante vermetelheid van Rees-Mogg om verder te beweer dat die Boere se sterftesyfer in 1901 in die konsentrasiekampe dieselfde as die van Britte in Glasgow was.

Glasgow se amptelike sterftesyfer in 1901 was 21 per 1000 van die bevolking. Tussen Julie 1901 en Februarie 1902 was die gemiddelde sterftesyfer in die konsentrasiekampe 247 per 1 000 – twaalf keer Glasgow se syfer. In Oktober 1901 het dit ’n hoogtepunt bereik met 344 sterftes per 1000. Dit het beteken dat een uit elke drie persone wat in die kampe ingekom het, nie lewend daaruit gekom het nie.

Wie is Rees-Mogg wat in 2019 nog sulke leuens oor die oorlog verkondig? Hy is ’n senior lid van die Britse parlement en tans leier van die Britse laerhuis. Hy spog ook met ’n graad van Oxford se universiteit – nogal in Geskiedenis.

Dan Brown skryf in The Da Vinci Code: “In oorlog skryf die wenner die geskiedenis om hul eie saak te verheerlik en die vyand s’n af te kraak. Geskiedenis is altyd eensydig.”

In Suid-Afrika verstaan ons dit, want ons het dit in die verlede ervaar en tans ervaar ons dit weer. Persone wat in die verlede helde was en reg was, is nou verkeerd en wat in die verlede verkeerd was, is nou reg. Daarom is JBM Hertzog-lughawe in Bloemfontein nou Bram Fischer Internasionale Lughawe. Daarom is Verwoerdrylaan nou Beyers Naudérylaan en vorige terroriste nou vryheidsvegters. Ons kinders, wat niks van hierdie verlede in die skool leer nie, word tans verward groot oor wie hulle is en waar hulle inpas.

George Orwell het geskryf: “Die doeltreffendste manier om ’n volk te verpletter, is om sy eie verstaan van sy geskiedenis te ontken en te vernietig.”

Op verskeie maniere, waaronder rubrieke soos hierdie, het ons elkeen ’n taak om die feite van ons geskiedenis so akkuraat as moontlik aan ons kinders oor te dra.

Generaal Christiaan (CF) Beyers het tydens die Tweede Vryheidsoorlog, vanweë sy militêre bekwaamheid, van gewone burger tot assistent-kommandant-generaal gevorder. Ná die totstandkoming van die Unie-Verdedigingsmag (1912), is generaal Beyers met die rang van brigadier-generaal deur die owerheid as kommandant-generaal van die Aktiewe Burgermag aangestel en dít terwyl daar heelwat Engelse was wat geaspireer het.

Om moreel-godsdienstige redes was Beyers heel­te­mal gekant teen die Botha-regering se plan om Suid­wes-Afrika op versoek van Brittanje militêr binne te val. Hy was openlik daaroor en het reeds gedurende Augustus 1914 Louis Botha en Jan Smuts daaroor ingelig. Vol­gens die Suid-Afrikaanse Verdedigingswet was enige op­tre­de van soldate buite die landsgrense onwettig. Op grond daarvan was sy posisie as kommandant-generaal vir hom onhoudbaar, omdat hy ’n leidende rol in die inval sou speel, waartoe hy nie bereid was nie. Die situasie en sy posisie het vir die gelowige Beyers ’n sielestryd veroorsaak. Ten spyte van die onwettigheid van sodanige skending van ’n ander vreedsame land se grense én die teenkanting van die kommandant-generaal, het die regering egter uit gedienstigheid besluit om met die veldtog voort te gaan en ’n buitengewone sitting van die Unieparlement gereël, om toestemming vir hulle onwettigheid te verkry.

Toe die Parlementsbesluit op 14 September bekend word, het Beyers besluit dat hy met sy gewete wil saam­leef. Gevolglik het Beyers op 15 Sep­tem­ber uit protes uit sy amp bedank, maar ander offisiere afgeraai om sy voorbeeld te volg. So ook het hy enkele dae tevore generaals Kemp en De la Rey meegedeel dat hy nie sou rebelleer nie. Sy bedanking het egter groot beroering onder sowel die on­te­vrede burgers, as die Engelsgesinde Afri­kaners (Jingo’s) veroorsaak, soos ook blyk uit die gebeure op 10 Oktober en daarna. In sy bedankingsbrief het hy onder meer verklaar dat Smuts se argument oor Duitse barbaarsheid en wreedheid onwaar is en buitendien ook nie as regverdiging kan dien om gehoor te gee aan die Engelse se versoek nie. Hy het daarop gewys dat die Engelse self erge wreedhede tydens die Tweede Vry­heidsoorlog teen die Boerevolk gepleeg het.

Jingo’s het tot barbaarse optrede oorgegaan wat Bey­ers se veiligheid bedreig het en dit net omdat hy nie, soos Botha en Smuts, Britse belange wou dien nie. Die gebeure op 10 Oktober 1914 tydens die Krugerdagvierings word in die volgende artikel bespreek. Dit is wel te vermeld dat die toespraak wat Beyers op versoek sou lewer, sowat tien minute sou duur, maar vanweë die boewery het dit uiteindelik sowat ’n halfuur geduur. Tydens die pouse is hy onder meer die woorde “we will get you your damned traitor,” toegesnou. Daarna was Beyers se lewe bedreig. Hy kon nie eers in vrede kerk toe gaan nie of hy is beledigings toegeslinger. Hierna het hy sy plaas verlaat en na verskeie vriende gegaan, maar nêrens kon hy die boewe ontduik nie. So byvoorbeeld is by een huis in die nag die roosbome platgetrap en by ’n ander die honde doodgesteek. Ten einde laaste het hy Pretoria verlaat en na die Magaliesberg toe gegaan. Toe sowat 200 burgers, wat ook teen die regeringsplanne gekant was, hoor dat Beyers by Scheerpoort was, het hulle by hom aangesluit. Hy het hulle meegedeel dat hy weens veiligheidsredes dáár was en beklemtoon dat hy nie wil rebelleer nie, maar eerder wil poog om die regering op konstitusionele wyse van hulle planne te laat afsien. Iemand wat rebellie wil pleeg, sou beslis nie só optree nie.

Tydens die Rebellie wat gevolg het, het Botha en Smuts deurentyd slu en mis­lei­dend te werk gegaan, maar gedurig pro­beer voorgee dat hulle nie bloed wou ver­giet nie. Die gebeure het aangetoon dat hulle baie slinks was en ook gedurig op Bey­ers gespioeneer het. Op 27 Oktober sou Beyers ’n vergadering by Kommissiedrift (omgewing Rus­ten­burg), hou waartydens hy sou verduidelik waarom hy as kommandant-generaal bedank het. Die nag van 26 Oktober het Botha met ’n berede mag van duisend man per trein in Rustenburg aangekom en Beyers die volgende dag uit drie rigtings aangeval. Beyers het opdrag gegee dat die burgers by hom nie moes skiet nie en eerder moes vlug, wat hulle ook gedoen het. By geleentheid het die regeringstroepe ’n deel van die Beyerskommando vasgekeer en op hulle geskiet, waarop die vasgekeerde burgers teruggeskiet het, met die gevolg dat die eerste skote van die Rebellie by Rooiwal geval het.

Ofskoon baie dinge tydens die volgende ses weke ge­beur het, was Beyers daarna tot met sy dood op die vlug. In verskeie skermutselinge het hyself steeds volhard om nie broederbloed te vergiet nie. Intussen het Botha en Smuts met hulle sogenaamde pogings tot vrede voortgegaan en selfs oudpresident MT Steyn by hulle onderduimse planne probeer betrek. In werklikheid het hulle nie vir bloedvergieting teruggedeins nie en sou nie rus voordat al die rebelleleiers uitgeskakel is nie.

Op 8 Desember 1914 is die Beyerskommando’tjie, toe net 23 man sterk, deur regeringsmagte aan die Vry­staat­se oewer van die Vaalrivier vasgekeer. Die generaal en sy adjudant, Jan Pieterse, het die Vaalrivier wat in vloed was, probeer oorsteek, terwyl vanaf albei oewers hewig op hulle geskiet is. Albei het na ’n tyd onder die water verdwyn. Pieterse het verdrink, maar skrywer se navorsing het hom oortuig dat Beyers aan koronêre ontoereikendheid (sy hart) gesterf het. Sy rewolwer met nog al die patrone in, is aan sy lyk gekry, wat wys dat hy in sy standpunt volhard het om nie broederbloed te vergiet nie.

Op sy tipiese ongenaakbare wyse het Jan Smuts ge­weier dat Beyers se geliefdes hom in Pretoria begrawe en is hy op 10 Desember op die plaas Oersonskraal, net buite Makwassie, begrawe. So het nog ’n stoere Afrikaner, op vyf en veertigjarige ouderdom, roemloos en tragies ge­sterf. En dit omdat voormalige Boeregeneraals hulle rug op hulle volk gedraai het en Britse wêreldburgers geword het!

Soos die drie persone wat in hierdie en die volgende twee artikels aan die orde gestel word, was die meeste burgers wat gerebelleer het, hartgrondig daarteen gekant dat Duits-Suidwes-Afrika in belang van Brittanje deur Unietroepe ingeval moes word. Dit is ewe opmerklik dat talle rebelle aanvanklik ondersteuners van eerste minister Louis Botha was.

Generaal Koos (JH) de la Rey

Van die Boeregeneraals wat nie die Vrede van Vereeniging in 1902 wou onderteken nie, is deur Louis Botha oorreed om dit te doen deur sy versekering dat die vryheid van die twee Boererepublieke herstel sou word wanneer die geleentheid hom voordoen. Van hierdie generaals was van mening dat dié geleentheid aangebreek het toe die Eerste Wêreldoorlog in 1914 uitbreek. Botha en Smuts was egter van mening dat dit hulle eer en plig was om by Brittanje te staan. Vir ander, soos generaals De Wet, De la Rey, Maritz en Beyers, het dit om moreel-godsdienstige redes teen die bors gestuit om Duits-Suidwes-Afrika militêr binne te val. De la Rey was nogtans van mening dat Botha sy woord gestand sou doen en het daarom reeds planne agtermekaar gekry om die onafhanklikheid van die twee Boererepublieke te herstel. Hy het die Wes-Transvaalse burgers dan ook opgeroep om op 15 Augustus gewapen na Treurfontein te kom. Vandaar sou via ander dorpe na Pretoria opgetrek word waar die Vierkleur gehys sou word en die leiding van die kommando aan Louis Botha oorhandig sou word.

De la Rey het hom egter tot sy wreedste ontnugtering deeglik met Botha misgis. Hy is op 12 Augustus met opgewonde verwagting na Pretoria, omdat Botha hom wou spreek. Na alle waarskynlikheid het hy verwag dat Botha hom sou meedeel dat hy De la Rey se poging om die vryheid van die twee voormalige Boererepublieke te herstel, sou ondersteun. Hy was dan ook van plan om Botha by hierdie geleentheid oor sy planne in te lig. Dit wil voorkom asof hy egter nie die geleentheid daartoe gehad het nie, aangesien Botha, in die teenwoordigheid van Jan Smuts, Schalk Burger en NJ de Wet, koue water op sy planne gegooi het en hom meegedeel het dat hy opgesluit sou word as hy met sy planne sou probeer voortgaan. De la Rey het egter nietemin in sy eie gemoed besluit om met sy planne voort te gaan. Om aan die Britse versoek te voldoen, het Botha ’n buitengewone sitting van die Suid-Afrikaanse parlement vir 9-14 September belê, waartydens die Suidwesveldtog goedgekeur is. Vir De la Rey was dit gou duidelik hoe die wind waai, met die gevolg dat hy, nadat hy op 12 September sy toespraak gelewer het, die parlementsitting verlaat het.

Omdat De la Rey teen die planne van Botha en Smuts gekant was, het hulle hom as ’n potensiële gevaar beskou. Hy het dan ook agtergekom dat hy deur speurders dopgehou word. Gevolglik het hy nie sy treinrit na Pretoria voortgesit nie, maar op 14 September in Johannesburg afgeklim en daar oornag. Omdat hy genl. Beyers wou spreek, het hy ’n boodskap aan hom gestuur om hom te kom haal. Beyers het sy vrou en broer se seun gestuur om dit te doen. In Pretoria aangekom, het die twee diepgelowige generaals hulle in ’n vertrek afgesonder en vir sowat ’n uur en ’n half ’n baie ernstige gesprek gevoer waartydens hulle in diepe ootmoed en afhanklikheid van die Skepper uit die Bybel gelees en daarna ’n gebed om leiding gedoen het. Selfs die gelese teks, Deuteronómium 27:17 (Vervloek is hy wat sy naaste se grenslyn verlê) het hulle oortuiging dat die Suidwesveldtog verkeerd is, versterk.

Dit is feitlik seker dat De la Rey vir Beyers probeer oorreed het om by sy onafhanklikheidsplanne in te val, aangesien hy en generaal Kemp só ooreengekom het, maar dit is ewe seker dat hy nie daarin geslaag het nie, soos die verloop van die Rebellie genoegsaam bewys het. Beyers het ten einde laaste ingewillig om De la Rey na die militêre opleidingskamp te Potchefstroom te vergesel om aan die offisiere en burgers die redes vir sy bedanking as kommandant-generaal te verstrek, en De la Rey wou na alle waarskynlikheid met behulp van generaal Kemp en sy rekrute, ’n rebellie begin om die onafhanklikheid te herstel. Beyers het tevergeefs probeer om die rit tot die volgende môre uit te stel.

Voor hulle vertrek het, is aan hulle berig dat ’n polisieman op ’n motorfiets in die omtrek gewaar is. Dit het na alle waarskynlikheid die vermoede versterk dat op hulle gespioeneer word. Beyers se motorbestuurder, JA Wagner, was agter die stuurwiel en die twee generaals op die agterste sitplek. Tydens die rit het die twee plekke omgeruil, omdat die rook van De la Rey in Beyers, wat nie ’n roker was nie, se gesig gewaai het. Intussen is in Johannesburg padblokkades opgestel om die berugte Forsterbende te vang. De la Rey het Wagner by twee sulke blokkades opdrag gegee om nie stil te hou nie. Dit kan aanvaar word dat hy gedink het dit was bedoel om hom/hulle te arresteer.

By die derde padblokkade te Langlaagte, het dieselfde gebeur en het ’n polisieman toe op die kar geskiet. ’n Opslagkoeël het die motor getref en De la Rey, wat in Beyers se arms gesterf het, gedood. Daarmee het die lewe van hierdie beroemde Boeregeneraal, wat ’n maand later 67 jaar oud sou word, op 15 September 1914 op hierdie tragiese en roemlose wyse geëindig. Hy het dus die eerste slagoffer van die Rebellie geword. Die dood van hierdie alombeminde volksheld, het Afrikaners in rou gehad en hulle was oortuig dat hulle generaal vermoor is. In ’n geregtelike ondersoek het regter Gregorowski egter bevind dat sy dood aan ’n ongeluk toegeskryf moes word. Die persoon wat vir die generaal se dood verantwoordelik was, se gewete het hom oënskynlik so gepla dat hy later selfmoord gepleeg het. Met die generaal se dood het die voorgenome rebellie ongetwyfeld ’n groot terugslag beleef, want sonder dié bekwame leier en aanvoerder was die uiteindelike uitkoms daarvan te voorsien.

Sammy Marks het ’n afspraak vir ’n belangrike Britse “lord” met president Paul Kruger in Pretoria gemaak. Die “lord” het homself en sy invloedryke posisie in Londen aan Kruger bekendgestel. Marks, ’n miljoenêr nyweraar, het as tolk vir die gesprek opgetree.

Dit was duidelik dat die Brit se titels geen indruk op Kruger gemaak het nie. Om ’n groter indruk op Kruger te maak, het Marks nou die gesprek oorgeneem. Hy het aan Kruger vertel watter belangrike ampte die lord in Brittanje beklee en hoe belangrik sy voorvaders was. Toe Marks klaar was, het die president droogweg opgemerk: “Sê vir die meneer dat ek ’n veewagter was en my vader ’n boer.”

Sammy Marks het as Joodse vlugteling uit Rusland gevlug. Hy het brandarm in Suid-Afrika aangekom. Anders as baie ander buitelanders was hy ’n groot bewonderaar van Paul Kruger. Hy het die President gesien as die verpersoonliking van die Afrikanervolk se vryheidsideale.

In 1895 het Marks besluit dat ’n standbeeld vir Kruger opgerig moet word. Hy skryf ’n brief aan die ZAR-regering waarin hy dit voorstel en 10 000 pond (vandag so R25 miljoen) vir die oprigting van so ’n standbeeld skenk.

Die regering het sy voorstel aanvaar, hom bedank en Anton van Wouw aangestel om die beeld te ontwerp. Van Wouw se ontwerp het Kruger op ’n suil laat staan, omring deur vier hurkende gewapende Boerekrygers of brandwagte. Die Boerekrygers het Kruger, en simbolies die Afrikanervryheidsideale waarvoor hy staan, beskerm. Van Wouw het die beelde in Italië gemaak en laat giet.

Die regering het met Marks se voorstel dat die beelde op Kerkplein opgerig word, saamgestem. Marks het opdrag gegee dat ’n voetstuk solank daar gebou word terwyl die beelde vanaf Europa op pad was.

Voor die beelde opgerig kon word, het die Tweede Vryheidsoorlog in 1899 uitgebreek. Die beelde het net tot in Delagoabaai (Maputo in Mosambiek) gekom.

Teen die einde van die oorlog het lord Kitchener, die Britse bevelvoerder in Suid-Afrika, vir Sammy Marks op sy plaas buite Pretoria besoek. Daar het hy foto’s van die Krugerstandbeelde gesien. Kitchener het Marks gevra om die beelde aan hom te skenk as ’n aandenking van die oorlog. Vir Marks was dit duidelik dat die Britte die oorlog gaan wen en het hy toegestem.

Kitchener het die beelde vanaf Mosambiek na Brittanje gestuur, waar hy twee van die brandwagbeelde by sy landgoed opgerig en die ander twee aan ’n militêre basis in Chatham geskenk het. Hy het nie in die Krugerstandbeeld belanggestel nie en het dit in ’n stoor in Maputo laat agterbly.

Die doel met die Tweede Vryheidsoorlog was in die woorde van Alfred Milner “to wipe out the last trace of Afrikanderism”. Daarom was Kitchener vasberade dat die oprigting van die Krugerstandbeeld in Transvaal nooit moet gebeur nie. Kruger was vir hom die verpersoonliking van wat die Britte “Krugerisme” genoem het. Hy het dan ook opdrag gegee dat die voetstuk van Kerkplein verwyder moet word en ’n besluit laat notuleer dat geen beelde ooit weer op Kerkplein opgerig mag word nie. As simbool van Afrikanervryheid, was Kruger skielik ongewens.

Toe Louis Botha in 1910 Eerste Minister word, het hy in ’n brief aan Kitchener gevra om die vier brandwagte, wat hy as oorlogsbuit geneem het, terug te gee. Kitchener het geantwoord dat dit nie oorlogsbuit was nie, maar ’n geskenk van Sammy Marks. Hy was nie bereid om dit terug te gee nie.

In 1913 is die Krugerbeeld vanaf Mosambiek gehaal en sonder sy vier brandwagte in Pretoria se Prinsepark opgerig. Kitchener se bevel het dit onmoontlik gemaak om dit op Kerkplein op te rig.

Kitchener het tydens die Eerste Wêreldoorlog verdrink toe sy skip gesink het. Gedurende die oorlog het Jan Smuts so ʼn goeie verhouding met die Britse eerste minister gehad, dat hy gevra is om in die Britse oorlogskabinet te dien. In 1919 het Smuts, as nuwe Eerste Minister, die Britte gevra om die vier brandwagte terug te stuur. As ’n gebaar van die nuwe goeie verhoudinge tussen Suid-Afrika en die Smuts regering, het die Britte ingewillig.

Dit neem tot 1925, ná die NP se oorwinning in 1924, voor die volle beeldegroep – Kruger en sy vier brandwagte – voor die stasie onthul is. Daar was steeds ’n Kitchener-servituut dat die Krugerbeeld nie op Kerkplein opgerig mag word nie. Meer as 25 000 mense het genl. Hertzog, die nuwe eerste minister, se onthullingstoespraak bygewoon. Die ou Boererepublieke se vlae het as vryheidsimbole rondom die standbeelde gewapper.

Hierna het Afrikanerorganisasies hulle steeds beywer dat die Krugerbeeld na Kerkplein moet skuif. Engelse organisasies soos die Sons of England het daarteen geveg. Die spook van Kitchener het uit sy graf gehelp keer dat Kruger op sy regmatige plek staan, deurdat die stadsraad gebonde was aan Kitchener se servituut.

In 1948 kom die NP aan bewind. Hulle was bereid om hierdie Kitchenerbesluit om te keer. Op 10 Oktober 1954 het dr. DF Malan, nuwe eerste minister, die volledige Krugerbeeldegroep vir die eerste keer op Kerkplein onthul. Ná baie omswerwinge het Kruger uiteindelik tuisgekom, het baie Afrikaners gevoel.

Daar is ’n deurlopende ooreenkoms tussen die Afrikaner se wipplankstryd om vryheid en die geskiedenis en omswerwinge van die Krugerstandbeeld.

In 1994 neem die ANC die regering oor. Weer is Kruger, as simbool van Afrikanervryheid, ongewens soos tydens die Britse bewind. Tans is daar gereelde pogings tot vandalisme en druk dat dit verskuif moet word.

Ná Kruger se dood het die Franse aan hom hulde gebring as “die leier van ’n klein volk wat staan vir ’n groot
idee”. Daardie idee en stryd om vryheid gaan steeds voort. Soos in die verlede, glo ek, sal Kruger en die vryheidsidee in die toekoms weer tuis kom, gewens wees en waardeer word.

Soos met sovele oproerigheid waarby swart massas betrokke was, het die media en kwaadwilliges ook deur hulle skeefgetrekte en onware beriggewing die gebeure van 16 Junie 1976 as propaganda gebruik om die blanke bewind in Suid-Afrika in ’n baie slegte lig te stel. Die gebeure het dan ook wêreldwyd opslae gemaak en negatiewe gevolge vir ons land ingehou.

Die meeste van die feite wat volg, het ’n kennis van die skrywer, mev. Salome Oosthuizen, verskaf. Sy was ’n maatskaplike werkster in diens van die Wesrandse Ontwikkelingsraad. Ten tye van die gebeure was sy ’n toesighouer oor verskeie swart maatskaplike werkers. Haar kantoor was in Diepkloof naby die Baragwanath-Hospitaal (tans Chris Hani) aan die buitewyke van Soweto. Diegene onder haar toesig het kantore in die verskillende gebiede in Soweto, waaronder Klipspruit, Chiawelo, Dlamini, Pimville, Senoane, Orlando-Oos, Orlando-Wes, Dube, Jabulani, Maroka en Jabavu, gehad. ’n Groot filantroop, die 56-jarige Jood, dr. Neville Edelstein, was haar hoof en was al 18 jaar lank in Soweto werksaam. Hy het sy lewe aan die opheffing van die swart jeug gewy en hulle kon niks verkeerds in sy oë doen nie. Sy dogter het ná sy dood by geleentheid opgemerk: He loved the people of Soweto almost like he did his own family.

Volgens mevrou Oosthuizen was 16 Junie ’n gewone winterswerksdag. Sy was soos altyd 08:00 op kantoor. Om 10:30 moes sy ’n takie by die kantoor te Jabulani gaan verrig en alles was rustig. By haar terugkeer om 11:00, het die atmosfeer egter ingrypend verander. Die strate was besaai met massas skoliere in skooldrag wat sy in die strate en tussen huise sien hardloop het. Sy het onraad vermoed, maar was gelukkig geklee in ’n swart leerbaadjie wat tot hoog teen haar nek gereik het, swart leerhandskoene en ’n donkerbril. Gelukkig het sy ook teen die son in gery. Alles het bygedra om haar lewe te red, aangesien niemand haar as ’n wit vrou geëien het nie.

Terug op kantoor het sy aan die hoof-dorpsbestuurder verslag gelewer. Hy het aanbeveel dat sy na haar woonstel in Hillbrow moes gaan en ’n kollega aangesê om haar uit Soweto te begelei. Sy was om 12:00 tuis, net om nooit weer na haar werk terug te keer nie. Alles is deur die oproeriges aan die brand gesteek en verwoes. Só het ’n dorpsbestuurkollega wat haar vyf ure later besoek het, haar meegedeel. Die hele gebouekompleks waar sy kantoor in Zola was, is byvoorbeeld tot op die grond afgebreek en die bakstene en dakplate weggedra. Ander dorpskantore is ook geplunder en verwoes. Die Diepkloofbiblioteek het ook gehawend daar uitgesien nadat die oproeriges daar deur is en is daarna deur sommige van die swartes as woonplek gebruik.

Tussen 10 000 en 20 000 jeugdiges was by hierdie oproer betrokke en al sou beweer word dat dit spontaan ontstaan het, is dit beslis nie die geval nie en was volwassenes ongetwyfeld die opstokers. Die sogenaamde organiseerders was egter glo die Verteenwoordigende Raad van Soweto-studente (skoliere) en die Black Consciousness Movement. Hierdie oproer het weldra vir maande lank oor die hele land uitgebrei. Daar is ook gespog dat dit die einde van apartheid was.

Die Suid-Afrikaanse Polisie is gestuur om die toestand onder beheer te bring. Video’s wat hulle geneem het, toon aan dat die oproermakers nie gehoor wou gee aan die polisie se opdragte om uiteen te gaan nie. Hulle het die polisie getart en voortgegaan met hul klipgooiery. Uiteindelik was die polisie genoodsaak om van traanrook gebruik te maak en selfs toe is hulle nie dadelik uiteen nie. ’n Klompie polisiemanne is tydens die oproer deur ’n groep omsingel, het in gevaar verkeer en was verplig om uit selfverdediging te skiet. Skrywer kon nie vasstel hoeveel gedood is nie, maar dit kon straks net Hector Pieterson wees, wat ’n klipgooier was, andersins sou die media dit aan die groot klok gehang het. Vandag nog word ’n ophef van die gebeure gemaak. Die ANC het ’n gedenkplaat vir Pietersen opgerig en ’n museum na hom vernoem. Natuurlik is Suid-Afrika daarna as ’n polisiestaat gebrandmerk en internasionale strafmaatreëls teen ons toegepas.

Tydens die oproer is ’n blanke amptenaar, JNB Esterhuizen, se motor tot stilstand gedwing en is hy uit sy motor gepluk en doodgekap. Ironies genoeg, toe dr. Edelstein van die oproer verneem het waar hy in Orlando-Oos ’n projek van stapel gestuur het, het hy hom, ten spyte van waarskuwings, na die Jabavu-kantoor gehaas. Daar is hy oorval, na buite gesleep en doodgekap. ’n Swart maatskaplike werker het by die oproeriges gepleit om hom nie leed aan te doen nie, maar hulle het nie geluister nie. Al het die pers later beweer dat die moordenaars nie geweet het wie dit was nie, is dit nie so nie. Die swart jeugdiges het saam met hom gewerk en het hom goed geken. Hierdie optrede bewys onteenseglik dat sekere magte agter die skerms besig was om die swart jeug teen die blanke bewind op te sweep en dat selfs moord geoorloof was. Daar was ook ’n leeskamer in Soweto deur Amerikaners ingerig. Die leesstof hierin, het aan hierdie vyandskap
meegewerk.

Die kamptige rede vir die opstand was die gebruik van Afrikaans in die swart skole. Salome Oosthuizen weerlê dit tereg. Volgens haar was daar in ses van die sewe skole waarin die protes teen Afrikaans uitgebreek het, geen vak in Afrikaans aangebied nie. In der waarheid was Afrikaans ’n keusevak en niemand is gedwing om enige vak in Afrikaans te neem nie. Daar was wel blanke onderwyseresse wat in Soweto skoolgehou het, maar in Engels. Soos ook in die geval van die maatskaplike werkers en die dorpsbestuurders in Soweto, het alle werksaamhede net in Engels plaasgevind. Ook die kritiek teen die stelsel van Bantoe-onderwys was ongegrond. Self was die swartes nooit in staat om ’n eie onderwysstelsel daar te stel nie.

Die ironie is dat Edelstein jare lank opheffingswerk in Soweto gedoen het en toe deur diegene wat daardeur moes baat, vermoor is. Die geordende struktuur van dorpsbestuurders en maatskaplike werkers waarby die hele Soweto gebaat het, is so hoog op prys gestel dat alles verwoes en vernietig is. Dieselfde geld vir die blanke onderwyseresse. Hulle sou, soos die blanke maatskaplike werkers, vanweë ongegronde haat nie weer kon terugkeer nie en is deur ongekwalifiseerde swartes vervang. Alles het daarna, tot nadeel van die inwoners van Soweto, in duie gestort vanweë onbevoegdheid en korrupsie.

Vir enige ingeligte en denkende mens bly dit ironies dat die algehele chaos en anargie van die swart jeugdiges op 16 Junie 1976 deur die ANC/SAKP as ’n prestasie beskou word, dit jaarliks herdenk en tot vakansiedag verklaar is met die benaming: Jeugdag.

Die Nasionale Party besluit in 1919 dat ’n vryheidsdeputasie van nege lede die vredeskonferensie in Versailles, Frankryk, moet bywoon. Dít nadat Brittanje die twee Boererepublieke in 1902 met oorlogsgeweld in die Britse Ryk ingeboelie het.

Die vredeskonferensie gaan oor die herstel van die vryheid en selfbeskikking van volke wat deur groot moondhede geboelie is, asook oor hoe die wêreld ná die Eerste Wêreldoorlog moes lyk. Generaals JBM Hertzog en Christiaan de Wet is as lede van die deputasie gekies. Generaals Louis Botha en Jan Smuts weier egter De Wet se paspoort. Hulle kies iemand anders in sy plek.

Om betyds vir die konferensie te wees, het die deputasie in Maart 1919 plekke op ’n Britse skip bespreek. Toe hulle in Kaapstad kom, is daar skielik ook geweier dat hulle aan boord gaan. Die rede? Hulle word as “verraaiers van die Britse Ryk” beskou.

Tydens die Anglo-Boereoorlog het die Boeregeneraals Hertzog, De Wet, Botha en Smuts saam teen die Britte geveg. Hoekom bots die Boeregeneraals nou so? Die botsings het gekom omdat die Boeregeneraals verskillend op die nuwe situasie gereageer het. Hulle was nou deel van die Britse ryk en onderdane van die Britse koning. Die “verbintenis met die Kroon”, soos dit daardie tyd genoem is, sou die grootste verdelende faktor tussen Afrikaners in die eerste helfte van die vorige eeu wees. Daar was ook groot bitterheid en verskille tussen Afrikaners en Engelse.

Hertzog het ’n tweestroombeleid voorgestel. Daarvolgens ontwikkel Afrikaners en Engelse naas mekaar, met respek vir mekaar se taal en kultuur, maar met een vaderlandsliefde vir Suid-Afrika.

Daarteenoor was Botha en Smuts se konsiliasie- of versoeningsbeleid ’n eenstroombeleid. Die twee taalgroepe moet in een stroom, in een nasie opgaan. Anders as Hertzog, het Smuts gemeen dat Suid-Afrika binne die Britse Ryk tot volwaardige onafhanklike status moet ontwikkel. Hy het daarom entoesiasties van die “British Commonwealth of Nations” gepraat, waarvan Suid-Afrika deel is.

Die verskillende benaderings was reeds in 1907 sigbaar. Hertzog was ongelukkig met Smuts se Transvaalse onderwyswet wat moedertaalonderrig ná standerd 3 ten gunste van Engels afgeskaf het. Hertzog het ’n Vrystaatse wet gemaak wat moedertaalonderrig deurlopend behou het met Engels net as ’n vak. In dieselfde jaar het Smuts die Cullinan-diamant aan die Britse vorstehuis geskenk. 

Nog voorbeelde:

• Ná Uniewording het die Botha-Smuts regering ’n voorstel deur die Suid-Afrikaanse parlement geloods dat 85 000 pond jaarliks van Suid-Afrikaanse belastinggeld aan Brittanje oorgedra word vir die Britse Vloot se instandhouding.
• Nadat Hertzog daarin geslaag het dat die twee tale gelyke status in die nuwe Uniewet kry, het studente ’n taalfees in Kaapstad gereël om hom te bedank. Die treine waarmee die studente daarheen sou ry, is skielik gekanselleer. Die Botha en Smuts-regering se rede: So ’n fees dra nie by tot versoening nie. Dit sal aanstoot gee aan die Engelse deel van Suid-Afrika se bevolking.

Hierdie voorbeelde wys hoe Suid-Afrika steeds nader aan die Britse ryk beweeg het. Volgens dr. DF Malan het dit beweeg na “’n staatkundige, militêre en ekonomiese eenheidstaat waarin daar van eie nasieskap en vryheid van die afsonderlike eenhede so goed as niks sou oorbly nie”.

Die grootste botsing tussen hierdie twee denkrigtings het met die uitbreek van die Eerste wêreldoorlog plaasgevind. Brittanje het Suid-Afrika versoek om Duits-Suidwes, vandag Namibië, in te val. In die parlement (9 Sept. 1914) verklaar Botha: “Ons is ’n bondgenoot van die Ryk. Die Ryk is in oorlog gewikkel. Omdat dit so is, is Suid-Afrika ipso facto ook in die oorlog …”

Hertzog se reaksie was dat Suid-Afrika gereed moet wees as die land aangeval word, maar dat dit nie in Suid-Afrika se belang is om Duitse gebiede in Suidelike Afrika of Duitsland aan te val nie. Generaal Koos De la Rey het nie vir die oorlogsverklaring gestem nie en verduidelik: “Toe ek die verdrag van Vereniging in 1902 geteken het, het ek nie vir ’n oomblik gedink dat dit ons verplig tot oorlog as Brittanje in ’n oorlog gewikkel word nie.”

Ná die oorlog het die Amerikaanse president, Woodrow Wilson, ’n veertienpuntplan as riglyn vir die vredeskonferensie in Frankryk aangekondig. Hiervolgens moes die konferensie die selfbeskikkingsreg van volke herstel. Volgens Wilson moes alle volke die reg hê om oor hulle eie lot te beslis. Geen volk moet ooit gedwing word om teen sy sin onder vreemde heerskappy te staan nie.

Hierdie uitlatings van Wilson het gemaak dat die NP-kongres besluit het om ’n deputasie na Frankryk te stuur. Uiteindelik vertrek die deputasie op 4 Maart 1919 – nou met ’n Nederlandse vragskip na New York. Ná agt dae in New York, kry hulle ’n ander Nederlandse skip wat hulle na Europa neem.

In Frankryk kry hulle nie geleentheid om die vredeskonferensie toe te spreek nie. Hulle slaag ook nie om met Woodrow Wilson te vergader nie. Die Britse Eerste Minister, Lloyd George, willig in om hulle te sien. Jan Smuts is intussen in die Britse oorlogskabinet opgeneem. Lloyd George het Smuts hoog aangeslaan en hy is as die Britse Eerste minister se regterhand beskryf. Smuts sou Lloyd George ingelig het wat om van die deputasie te verwag. Daarop was Lloyd George se standpunt dat Suid-Afrika slegs deur Smuts en Botha, wat namens die volk van Suid-Afrika kan praat, by die konferensie verteenwoordig word.

Wat hom betref het Suid-Afrika reeds genoeg selfbeskikking omdat hulle oor hulle eie sake besluite kon neem. Die deputasie se reaksie was dat besluite oor eie sake nog nie onafhanklikheid was nie. Ná alles is hulle teen hulle sin in die Eerste Wêreldoorlog ingeforseer.

Op dieselfde moeisame manier het die deputasie na Durban teruggekeer. Die gebeure het hulle meer as ooit gemotiveer om die stryd om selfbeskikking voort te sit. Hertzog, Malan, Strijdom en Verwoerd sou hierdie stryd voortsit en slaag toe Suid-Afrika in 1961 ’n republiek, los van die Britse ryk, geword het.