Dit is nodig om in die debat oor vaksines ’n ongemaklike waarheid oor wetenskap aan die orde te stel. Dit is dat jy nie net die mediese vakwetenskap aan die orde kan stel in ’n geplaagde omgewing nie. Ook die wetenskapsfilosofie speel ’n rol. Ons moet byvoorbeeld ook nadink oor die soort wetenskap en metodes wat ter sprake is wanneer dit oor vaksines gaan. Diegene wat daaroor nagedink het, wys daarop dat ons hier te make het met ’n tipe wetenskap wat induktief van aard is.[1] Hiermee word bedoel dat die navorsing vanaf besondere data na veralgemeende gevolgtrekkings werk. Die besondere toetsresultate, wat onmoontlik al die gevalle in tyd en ruimte kon toets, word met ander woorde gebruik om gevolgtrekkings oor die geheel te maak wat ten minste voorlopig verdedig kan word. Wetenskaplikes erken dit en antwoord tereg hierop dat die gevolgtrekkings darem ondersteun word deur beste praktyke wat oor jare gevorm is. Daar word ook gepoog om die toetse só te doen dat dit aanspraak kan maak om ten minste wesenlik getoets te wees binne heelwat verskillende omstandighede en onder verskillende groepe.

Dit is egter ook die groot punt van dispuut. Die een saak wat per definisie nog nie genoegsaam getoets kon word tot op hede nie, is tyd. Selfs ’n instelling soos die Voedsel en dwelmadministrasie in Amerika (FDA) besef dit. Die FDA het nog net noodgebruik van die vaksines gemagtig. Die FDA benodig egter meer data oor ’n langer tyd vir volle magtiging. Hulle wil juis so poog om publieke vertroue te behou.[2] Sommige geleerdes in die veld antwoord egter hierop dat die mediese praktyk daarop dui dat newe-effekte wat nie binne ses maande wys nie, nie sommer later as dit eers hul opwagting maak nie. Jy kan dan ook nie meer so maklik bewys wat die eintlike oorsaak was nie. Hierdie siening behoort ordentlik gekruisondervra te word. Dit is een van die sake waarin ’n geloofwaardige publieke instelling baie kan help om skeptisisme te besweer.

Iemand soos Rachel Coleman, assistent professor by Assumption Universiteit in die VSA, en wat dikwels skryf oor sake by die kruispaaie van teologie, filosofie en wetenskap, toon egter ook belangrike rooi ligte aan. Sy wys daarop dat ’n artikel in die New York Times in April 2020 nog daarop kon wys dat ons eers kan verwag om in November 2033 ’n getoetste vaksine te kry. Nou is daar natuurlik ook hierop antwoorde oor die wonderlike sameloop van omstandighede en samewerking tussen nasies, maar dit is tog wys om diegene aan te hoor wat aanvoer dat daar onder dié druk net te haastig en te veel kortpaaie geneem is. Coleman is lankal besorg oor veral vroue en kinders as dit gaan oor moderne medisyne:  

“Moderne medisyne is van nature kortsigtig: Dit is gefokus op die onmiddellike behandeling van simptome, eerder as om te wag om te verstaan ​​waarom dit ontstaan ​​en wat dit ons oor die geheel kan vertel. Om dieselfde rede het die moderne geneeskunde nie die geduld om vroue en hul vrugbaarheid te verstaan ​​nie. Dit is hoe ons beland het in die rampe van talidomied en dietylstilbestrol. Die geskiedenis van die moderne medisyne is besaai met vroue se liggame – en die liggame van hul kinders (dit is redelik bekend dat moeders vir wie talidomied voorgeskryf is vir hul oggendnaarheid, kinders gebaar het met ernstige ledemaat-misvormings; dit is minder bekend dat die kinders van moeders vir wie diethylstilbestrol voorgeskryf het, baie meer geneig is om probleme met hul vrugbaarheid te hê — en hul dogters loop ‘n baie groter risiko vir bloedklonte en kanker).”[3]  

Coleman is van mening dat die lukrake wyse waarop vroue en hul fertiliteit benader word, die kanarie in die koolmyn is wat waarsku oor die metodes van moderne medisyne. Sy is selfs van mening dat sy ’n bepaalde soort logika bespeur wat paradoksaal genoeg in dieselfde rigting wys as eugenetika. Sy argumenteer egter nie vir die totale onthouding aan COVID-19 vaksines nie, maar wel dat ons die seine oor die skynbare ignorering van langtermyngevolge teen ’n groot risiko doen. 

Dit is belangrik om te erken dat diegene soos Coleman wat besorg is oor langtermyn gevolge nie onredelik is nie. Natuurlik moet die teenparty se getuienis ook aangehoor word en dit klink baie oortuigend. Lees jy byvoorbeeld ’n opinie van die meerderheidsiening soos verteenwoordig deur Kim Schive, redakteur van die Massachusetts Instituut van Tegnologie (MIT), met ’n rykdom van baie handige verwysings oor die langtermyn gevolge op kinders, klink dit regtig of daar byna geen risiko is nie.[4] Gaan steek ’n mens egter ook kers op by die minderheidsverslae van dokters soos die Canada Health Alliance en America’s Frontline Doctors, kry jy ’n ander prentjie.[5] Dit kan ’n mens moedeloos maak, maar die positiewe is dat ’n mens darem op die manier na beide kante kan begin luister en kan besluit of die jurie eintlik nog nie terug is nie. Die teenwoordigheid van genoemde organisasies en ook instellings soos PANDA, maak ’n mens daarvan bewus dat die minderheidsverslag nie sonder meer as gelyk aan fopnuus afgemaak kan word nie.[6] Inteendeel, dit is net wys vir enige koninklike mens of en enige onderneming om die moontlike bydrae van minderhede in ag te neem, veral as dit ook wetenskaplikheid kan bewys. In die geskiedenis was dit al juis die redes vir die groei in wetenskap en kennis.   

Feitlik al die aansprake op omvattende toetsfases maak oorwegend aanspraak op toetse in ruimte, maar kan dit per definisie nie doen oor tyd nie. Wanneer jy fyn luister, sal jy dikwels hoor dat ’n eerlike wetenskaplike stel dat die voorlopige data tans goed lyk en dat die resultate geld totdat die teendeel blyk.[7] Dit is egter juis in hierdie laaste sin wat die induktiewe aard van hierdie wetenskap erken word. Daarom behoort daar eerliker omgegaan te word met die feit en mense behoort gelyk gegee te word as hulle besorg oor langtermyn-gevolge is.[8]

Dit is natuurlik ook so dat daar nie met iets soos die mRNA-biotegnologie, waarvan beide Pfizer en Moderna gebruik maak, eers van gister af geëksperimenteer is nie. Die eerste deurbrake dateer sover terug as die 1990’s. Dit is wel ’n feit dat die tegnologie in die verlede nie spesifiek met entstowwe in verband gebring is nie.[9] Blote gesonde verstand behoort tog te erken dat dit wys is om die gevolge hiervan oor ’n langer termyn te bly dophou, maak nie saak hoe positief die aanvanklike toetse was nie, veral as daar ook ’n minderheidsverslag van kundiges is. Die druk van die situasie kan veroorsaak dat ons maklik bysiende raak, juis omdat al die aandag aan korttermyn-gevolge gegee word. Indien die huidige risiko tans net te hoog is, maak dit wel sin om in hoë-risiko gevalle die vaksine te neem. Dit maak minder sin om almal nou oor dieselfde kam te skeer, veral as ons die langtermyn gevolge op veral kinders en jongmense wil oorweeg. Die bekende uitdrukking daarvoor is die risiko/voordeel analise (risk/benefit analysis). Vergelyk in hierdie verband die verklaring wat uitgereik is by PANDA vir die beskerming van kinders en jongmense in die COVID-respons.[10]

Afgesien hiervan is daar ook die kwessie van neutraliteit en van analogieë waarvan die induktiewe wetenskap gebruik maak. Hierop sal daar in die volgende aflewering ingegaan word.

[1] Vgl.. G.H. Clark, 1996. The Philosophy of Science and Belief in God. Trinity Foundation.

[2] Rachel Fritts, 21 Julie 2021. When will COVID-19 vaccines be fully approved—and does it matter whether they are? Aanlyn: .

[3] Rachel M. Coleman. Why Catholics should oppose vaccine mandates (both private and public). Aanlyn:  

[4] Kim Schive, 8 junie 2021. Will kids have long-term effects from the COVID-19 vaccine? Aanlyn:  

[5] Aanlyn: America’s Frontline: https://americasfrontlinedoctors.org/ Vir Canada Health Alliance: .

[6]  Vir Panda, kyk na en vir Canada Health Alliance kyk na .

[7] Die wetenskapfilosoof, Karl Popper, is bekend vir sy argument in hierdie verband. Dit is dat wetenskap nie eintlik geverifieer kan word nie, omdat al die gevalle nie getoets kan word nie. Dit kan wel gevalsifieer word wanneer data aan die lig kom wat die teendeel aantoon. Hierby moet daar billikheidshalwe ook darem bygevoeg word dat die wetenskaplikes dikwels antwoord dat die wetenskap nie kan funksioneer op ’n negatiewe basis nie. En tog moet hulle daarom ook altyd die voorlopigheid van konklusies oor hul data erken. En die verskynsel van die sogenaamde swart swaan behoort daarom nooit heeltemal te verras nie. Vergelyk in hierdie verband die bekende publikasie van Nassim Taleb, The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable.

[8] Vergelyk in hierdie verband die Wêreld Ekonomiese Forum se woorde oor die tegnologie van mRNA: “Second, although clinical trials and early studies of these vaccines in real-world use have shown largely positive results, the long-term effects are still unknown.” Aanlyn: https://t.co/ZWSVrOk8Rk.

[9] Lees in hierdie verband die fassinerende verhaal van die ontdekking van en eksperimentering met mRNA by STAT:

[10] Aanlyn:

Kerkvergaderings het my geleer van ’n meerderheidsverslag en ’n minderheidsverslag wat soms nodig is. Dit help om die kommissie se bevindinge so eerlik en deursigtig as moontlik weer te gee. Die geskiedenis, ervaring en films soos Minority Report, het al dikwels geleer om minderheidsverslae nie gering te skat nie, al is dit ook net om die meerderheidsverslag te slyp. Dit is nogal insiggewend dat ’n minderheidsverslag by die inenting-debat, dikwels implisiet, maar byna nooit eksplisiet in die hoofstroommedia aan die orde gestel word nie. Ons kry wel met strooipoppe te doen, maar die staalman-argumente kom nie werklik aan die bod nie. Vergun my daarom die geleentheid om ’n geldige minderheidsverslag te probeer verteenwoordig, terwyl ek ook iets anders wil doen. Dit is om te poog om moontlikhede vir vrede te bedien in ’n debat waar die spanning skynbaar al hoe meer oplaai. Dit lyk soms of die saak gaan ontplof, maak nie saak hoeveel pogings tot bedaring daar is nie. Tog is daar wel ’n uitweg, maar dan moet ons eers die verskille duidelik voor oë kry.

Die basiese standpunt van hierdie minderheidsverslag is die volgende: Ek wil aanvoer dat ’n glyskaal van individuele risiko en oortuiging duideliker op die voorgrond behoort te wees in die neem van ’n vaksine. Op grond van die risiko-profiel behoort mense minder of sterker oorweging daaraan te skenk om die vaksine te neem. Dit beteken dat almal nie aangemoedig moet word om dieselfde weg te volg nie. Dit beteken veral dat kinders en jongmense vanweë hul heelwat kleiner risiko, nie in die inentingsveldtog betrek moet word nie.[i]

[i] Die WGO stel tans die volgende: “There are currently no efficacy or safety data for children below the age of 12 years. Until such data are available, individuals below 12 years of age should not be routinely vaccinated.” Dit is verder insiggewend en ’n pluimpie vir die Verenigde Koninkryk, dat hulle tans ook nog diegene van 12-17 uitlaat, met uitsondering van diegene met hoë risiko.

(Met erkenning aan PANDA)

Wanneer dit só geformuleer word, is dit duidelik dat die hele begrip van kudde-immuniteit ter sprake kom en dat dit ’n sentrale punt is om te debatteer. Dit is juis belangrik terwyl ons rustiger is en selfs die Wêreld Gesondheid Organisasie (WGO) dit nog nie vir kinders onder 12 aanbeveel nie. Hulle het dit egter reeds laat sak van die vorige perk van 16 jaar oud en die tekens is daar dat dit verder kan sak. Nou is die bedoeling nie hier om die waarde van kudde-immuniteit te ontken nie, maar wel om aan te spoor om ruimer oor kudde-immuniteit te besin. Dit is belangrik omdat ons kinders die debat oor kudde-immuniteit nog warmer kan maak. ’n Mens kan ook begryp waarom dit so warm kan raak. Diegene wat heelwat geliefdes naby hulle aan die dood afgestaan het, kyk dikwels net anders na die uitdaging as diegene wat klink of hulle net in terme van data praat. Aan die ander kant kan ’n instelling soos PANDA selfs sover gaan as om tien redes aan te dui waarom kinders en jongmense nie gevaksineer behoort te word nie.[1] Daarom is dit belangrik om reeds nou mooi na te dink of kinders noodwendig hierby betrek moet word, veral wanneer die lyn tussen aanmoedig en verpligting al hoe dunner raak.

Kudde-immuniteit word nie net deur inentings bewerkstellig nie. Hierdie sprong word maklik gemaak tot op die vlak dat dit nou deur sommige as die norm aanvaar word. Die WGO het byvoorbeeld iewers rondom September 2020 hul definisie van kudde-immuniteit verander deur te begin stel dat kudde-immuniteit slegs deur massa-vaksinering kan plaasvind. Toe daar nou geen klein opskudding hieroor ontstaan het nie, het hulle in Januarie 2021 die ou definisie van kudde-immuniteit herstel deur dit te verduidelik as ’n kombinasie van natuurlike en gevaksineerde immuniteit. Die konteks van die definisie veroorsaak egter nog steeds dat die ruimer visie nie genoegsaam aan die orde kom nie.[2] Die data oor die immuniteit van hulle wat reeds die siekte gehad het, is byvoorbeeld iets wat definitief verder gedebatteer behoort te word.[3] Ook die patrone van lande wat minder gevaksineer is en wat ondersoek kan word by die webwerf van Our World in Data, moet nie uit die oog verloor word nie.[4]

Afgesien van die voorspraak vir ’n ruimer definisie, moet daar ook nugter besin word oor die gewig wat hierdie saak in die debat dra. Die wetenskapsjoernalis, Christie Aschwanden, het in die internasionale joernaal, Nature, al in Maart 2021 aan die hand van mense soos Stefan Flasche, ’n vaksine epidemioloog by die Londen School of Hygiene & Tropical Medicine, daarop gewys dat kudde-immuniteit moeilik haalbaar lyk. Aschwanden bespreek vyf redes waarom dit nie moontlik lyk nie: (1) Dit is onduidelik dat vaksines oordrag keer; (2) die uitrol van vaksines geskied oneweredig in die wêreld; (3) nuwe variante verander die kudde-immuniteit matriks; (4) immuniteit mag dalk nie lank aanhou nie, en (5) vaksines mag ou gewoontes van sosialisering aanmoedig. Aschwanden reken nie dat die toekoms daarom donker lyk nie, maar vra wel vir realisme. Aan die hand van Flasche wys sy daarop dat die vaksine ’n verstommende ontwikkeling is, maar onwaarskynlik om die verspreiding heeltemal stop te sit.[5]   

Hierdie oorwegings bevestig reeds dat dit belangrik is om grondig na te dink oor alternatiewe denkwyses oor ons uitdagings. Dit is veral belangrik omdat versmalde denke oor kudde-immuniteit, aangejaag deur die pandemie-koors, maklik die rede is vir dwang van die staat, opstande, en onnodige rusies in families.

Aschwanden skryf nie om hierdie redes nie, maar haar bydrae is belangrik, omdat sy wys op woorde en sinne wat kan help om anderkant versmalde opvattings oor kudde-immuniteit te tree. Vrylik vertaal kom dit neer op woordkeuses soos “veiliger” in plaas van “heeltemal veilig” en “tevrede om met uitdagings reeds terug te keer na ’n normale leefstyl”, “endemie” in plaas van “pandemie” (in dieselfde sin as griep-endemie), “vroegtydige en veilige behandeling” in plaas van “voorkoming van oordrag”. Ek wil hierdie alternatiewe wyses van praat om ander redes as Aschwanden ondersteun, maar dit dankbaar gebruik in die voorspraak vir ’n ruimer hantering van die begrip kudde-immuniteit.

Die argumente wat hiervoor gevoer word, ondersteun dit nie deur die mediese vakwetenskap in die eerste plek nie, maar wel aan die hand van sake waaraan ook die mediese vakwetenskap nie kan ontkom nie. Eintlik bied dit ’n gulde geleentheid om  weer die ou bespreking oor die verwantskap tussen die natuurwetenskappe en die geesteswetenskappe onder oë te kry. Die standpunt hier is dat die een nie sonder die ander kan nie en dat ons die saamspan ook gaan nodig kry as ons omvattend wil nadink en optree in die COVID-uitdaging. Die argumente wat hier gevoer word, bestaan basies uit die volgende oorwegings: (1) Die induktiewe aard van die soort wetenskaplike ondersoek wat ter sprake is; (2) die biopolitieke aard van die omgewing wat ons betree; en (3) die onderdrukkende aard van staatisme. In die volgende artikel sal daar pertinent stilgestaan word by die eerste oorweging.

 [1] Aanlyn:

[2] VERIFY: Changes to WHO’s definition of herd immunity haven’t been ‘secret’. Aanlyn: . Tog reken die WGO steeds net daarna dat dit oneties is om iemand aan ʼn virus bloot te stel. Hierdie stelling kan net verdedig word wanneer die risiko deeglik bepaal is. Vgl. die konteks by

[3] Vgl. , P1421-1423, APRIL 17, 2021. Aanlyn:

 Peter Leithart, 28 Junie 2021. From Sword to Syringe. Aanlyn: ; Vgl. Ook Horowitz: Israeli government data shows natural immunity from infection much stronger than vaccine-induced immunity. Aanlyn: .

[4] Aanlyn: https://bit.ly/3rIeLKu

[5] Christie Aschwanden, 18 Maart 2021: Five reasons why COVID immunity is probably impossible. Aanlyn: https://go.nature.com/3BMyMnD.

Wanneer ons vandag as kinders van die lewende God die unieke uitdagings van ons tyd tegemoet tree, is ’n bepaalde onderskeid belangrik: Daar is vandag twee groot maniere waarop mense hulle geloofsvrae beantwoord en teologie beoefen. Ons doen dit óf in kontinuïteit óf in diskontinuïteit met die kerk van die eeue. Eintlik is dit die twee bepalende kategorieë waarin teologiese opleidingsentrums vandag in ons land ingedeel kan word. Dit is jammer om te sê dat te veel hoofstroom teologiese opleidingsentrums die pad van diskontinuïteit gekies het. Dit word op ‘n Gnostiese wyse maklik verbloem met woorde soos “oorstyging van die verlede” (transcending the past), maar in wese kom dit neer op diskontinuïteit.

Diskontinuïteit met die tradisie

Daar is nou al ’n paar dekades lank sogenaamde teoloë in ons land wat skynbaar op die skouers van die kerkgeskiedenis wil aftrap om heeltemal nuwe dinge te sê wat nog nooit gesê of gedoen is nie. Dit hang saam met die genoemde hermeneutiek van suspisie wat sedert die twintigste eeu sterk vaardig is. Alles moet bevraagteken word, behalwe natuurlik die ondervraer self, of so lyk dit dikwels in die praktyk. In die onlangse verlede is dit uitnemend geïllustreer deur die beweging van die sogenaamde kanselleer-kultuur. Dit lyk beslis of sekere kerkleiers vandag hulle eie weergawe van kanselleer-kultuur het. Dit hang ook saam met ’n bepaalde verstaan van wat reformasie nou eintlik beteken.

Hierdie visie op reformasie hang saam met ’n misleidende lyn in die kerkgeskiedenis. Dit is dat die sogenaamde “nuwe” wat Christus bring, so totaal nuut is dat dit in die verlede onvoorstelbaar was. Om die kerklike beslissings en uitsprake van die verlede eintlik in wese te kanselleer en met iets heeltemal nuut te vervang, verteenwoordig klaarblyklik vandag hierdie “onvoorstelbare” werking van die Gees. Dit is baie duidelik dat so ’n benadering ’n opvatting van diskontinuïteit met die verlede vertoon. ’n Belangrike voorbeeld wat in hierdie gesprek oor verwysings na God as vroulik hanteer moet word, is die invloed van die Feminisme.

Die geskiedenis van die moderne Feminisme-beweging word in vier golwe ingedeel en derhalwe sal daar hieroor genuanseerd gepraat moet word. Hoewel daar simpatie kan wees met die aanvanklike golwe se geregverdigde protes teen die uitbuit van vroue, vertoon die latere golwe duidelik dat hier baie meer op die spel is. Die kultuur-teoloog, Richard John Neuhauss, wys daarom daarop dat ons veral moet onderskei tussen vroulike opstand teen onreg (liberale feminisme) en Feminisme as beheersende idee (gender feminisme).[1] Tog wys hy ook daarop dat eersgenoemde ruimte kan maak vir laasgenoemde. Laasgenoemde is die opsigtelike gevaarlike ideologie en vertoon ook verskillende gestaltes.[2] Ons behoort daarom duidelik te maak presies wat ons bedoel en wat ons nie bedoel nie wanneer ons Feminisme wil afwys.

Hier gaan dit om die beheersende idee en die feit dat die Feminisme ook die grond voorberei het vir die feit dat selfs die begrippe Vader, Seun en Heilige Gees nou as seksisties beskou word. Aangesien God mos Gees is, is daar volgens hierdie opinie nou ruimte dat hierdie ou opvattings “gereformeer” moet word as deel van die werk van die Gees wat totaal nuwe dinge doen. In hierdie gees van diskontinuïteit word daar dan ook graag gebruik gemaak van die gelykstelling (egalitarisme) en die relativering (postmodernisme) van ons tyd. Dit bied uitstekende grond vir die sogenaamde “nuwe dinge” wat die heilige tydsgees, en hier met name die Feminisme, tot stand moet bring. Die ironie is egter dat die modernisme juis gedefinieer kan word as dat dit die gees van die tyd beskou as die gees van God. Uiteindelik is dit een van die hartseer werklikhede dat ons tydvak nie regtig as postmodern getipeer kan word nie, maar eerder net as laaste stuiptrekkings van die modernisme wat selfvernietigend begin word het.

Dit is duidelik dat ’n volbloed feministiese benadering maklik in die teologie vandag ’n baie kritiese funksie teenoor die verlede sal inneem, tot op die vlak van die benaming van Vader, Seun en Heilige Gees. Gesonde kritiek is natuurlik ’n goeie ding, maar deel van gesonde kritiek is om ook op jouself en jou eie tyd krities te wees. Kritiek gebeur altyd aan die hand van een of ander bewuste of onbewuste standaard en bewuste en onbewuste aannames. Dit is egter wat ’n mens so besorg laat, aangesien dit toenemend blyk dat die New Age Beweging (NAB) die toon in standaarde aangee. Prof. Paul de Bruyn wat reeds voorheen genoem is, wys daarop dat die feminisme beskou kan word as een van die belangrikste en invloedrykste fasette van die New Age Beweging: “Dit word selfs die hart van die bewussynsrevolusie in die Westerse wêreld genoem.”

Hiervolgens is ons nou uit die vis-tydperk van die Christendom waar die manlike oorheersend was. In die waterdraer-tydperk tree die vrou nou volgens hierdie siening na vore en moet ons dit as die vroulike tydperk beskou. Teenoor die Christendom wat volgens die NAB ’n manlike godsdiens is wat sentreer rondom God die Vader en God die Seun, verkies die NAB ’n godsdiens waar “God die Moeder” en “God die Dogter” in die sentrum staan en waar alles “vroulik”, “sag” en “liefdevol” moet wees.[3] So word dit duidelik watter vaarwater bewus en onbewus betree word  wanneer daar diskontinuïteit met die Christen-verlede is.

Die klassieke teologie daarenteen, ag die kontinuïteit met die verlede hoog. Eintlik is dit bloot ’n besondere toepassing van die vyfde gebod. Daarom sal die klassieke teologie ook lank bly leef, aangesien hierdie teologie insien dat die nuwe orde lankal reeds ingelei is met die hemelvaart toe Christus aan die regterhand van die Vader gaan sit het om te heers te midde van die vyande. Kontinuïteit met die tradisie beteken daarom gewoon dat erken word dat Christus se heerskappy nie onttroon gaan word nie en dat die Gees reeds lankal kragtig werksaam is. Met dankbaarheid kan voortgebou word op dit waarmee God besig is.

Kontinuïteit met die tradisie

Kontinuïteit beteken nie dat alles van die verlede bloot klakkeloos herhaal word nie. Dit beteken wel dat daar simpatiek-krities en dankbaar op die verlede voortgebou word, met inagneming van die permanente dinge wat ons vaders en moeders moontlik beter as ons ingesien het. Daar is by moderne mense die neiging tot chronologiese snobisme, soos wat CS Lewis dit by geleentheid uitgedruk het. Dit word nog altyd in die klassieke teologie afgewys. In sy voorwoord tot ’n heruitgawe van Athanasius se klassieke werk oor die vleeswording van Christus, stel Lewis dit soos volg:

“Dit [die nuwe teologiese boeke] moet getoets word aan die groot volume Christelike denke deur die eeue heen, en al die verskuilde implikasies daarvan (wat dikwels nie deur die outeur self vermoed word nie) moet aan die lig gebring word … Die enigste veilige weg is om ’n standaard van duidelike, sentrale Christenskap te hê … wat die kontroverse van die oomblik in hul regte perspektief plaas. So ’n standaard kan slegs van ou boeke verkry word. Dit is ‘n goeie reël om, nadat jy ’n nuwe boek gelees het, jouself nooit ’n ander nuwe een toe te laat voordat jy ’n ou boek tussenin gelees het nie.”[4]

Hierdie benadering van kontinuïteit het tot gevolg dat verteenwoordigers van die klassieke teologie daarom eerder deeglik sal nagaan watter sake en verwante sake in die verlede moontlike lig kan werp op die winde van Feminisme en dit is ook in die vorige aflewerings gedoen. Dit is duidelik dat daar in die meeste weergawes van Feminisme duidelik sprake is van ’n definitiewe diskontinuïteit met die tradisie. Dit lei noodwendig daartoe om ook te vra hoe die Feminisme in verband met die tydsgees staan. Daar sal natuurlik ook nagegaan moet word watter onderliggende vakuum en leemtes by die kerk moontlik kon bydra dat dit uitgegroei het tot die gestaltes waarin dit vandag voorkom, en wat die geloofsantwoord hierop is. Hier word gebruik gemaak van die publikasies van twee vroue wat presies dit probeer doen, en dit in kontinuïteit met die tradisie opneem teen die Feminisme vir ’n beter alternatief. Daarna sal ter afsluiting ook gewys word op ’n alternatief op die Feminisme wat voortspruit uit die feit dat ons God as Vader aanbid en die kerk haar Bruidegom ken.

In haar nadenke oor die onderwerp, het ’n opvoeder in die klassieke skool tradisie, Rebekah Merkle, ’n publikasie in 2016 die lig laat sien met die titel: Eve in Exile and the Restoration of Femininity. Hierin wys sy daarop dat daar in die sogenaamde goeie orde van die 1950’s reeds probleme in konserwatiewe huise was. Die insiggewende en inspirerende in die benadering van Merkle is dat sy nie bloot ’n ontvlugting na die 1950’s voorstaan nie. Sy propageer daarom ook nie die oplossing van die sogenaamde status quo ante nie. Dit beteken dat ons bloot die vorige bekende status quo moet opsoek. Sy identifiseer eerder die vroeëre wortels van die Feminisme tot vroeg in die 1800’s van die moderne era en let dan op die uitgroei daarvan.

Merkle is nie geneë met blote konserwatiewe waardes nie. Sy stel dat vroue in die 1950’s reeds verveeld met konserwatiewe waardes was en al toe reeds nie uit die volheid van die Skrifte geleef het nie. Sy toon egter ook aan hoe die Feminisme die probleme net vererger het en wys veral op die aborsie-probleem wat daardeur gestimuleer is. Sy lê ook die gay-agenda en transgender-agenda voor die deur van die Feminisme wat die grond daarvoor voorberei het. Sy sluit haar werk egter positief af deur riglyne daar te stel waarmee vroue vandag vol lewens kan leef. Dit gaan nie oor ontvlugting na die sogenaamde goue verlede nie, maar eerder om deur egte reformasie dinamies te herontdek wat die implikasies is vir konsepte uit die Bybel soos mede-beheersing van die aarde, vrugbaarheid in elke onderneming, helper in nood, en verheerliker van projekte. Merkle maak ’n mens daarvan bewus en opgewonde daaroor dat daar eintlik ook baie ander kwessies is wat met hierdie werkswyse aangepak kan word.   

Joyce Little, reeds in 1995 die skrywer van The Church and the Culture War, se gedagtes sluit op interessante wyse reeds hierby aan. Little wys onder meer op die mag, outoriteit en politiek van taal. Die implikasie is dat heersende strome soos die taalwending en die Feminisme ook in politieke en magsterme beskou moet word. Die bekende George Orwell van Animal Farm en 1984, het al gewys op die krag wat herdefiniëring speel en om vandag te begin praat van ons “Moeder God” het definitiewe gevolge, ook in die uitoefening van mag oor ons Godsbeeld. Little fokus veral op die Feminisme as gestalte van relativisme, subjektivisme en individualisme wat so tiperend van ons dag is.

Sy gaan ook spesifiek in op die heerlike waarheid van God as Vader. Op geheiligde  wyse laat Little ’n mens besef wat gebeur met  nadenke wanneer dit gebonde bly aan die Skrif en gesonde tradisie. Little wys daarop dat die beeld van Vader suggereer dat Hy van buite af tot sy wêreld toetree. Juis daarom is die beeld van Moeder nie sentraal nie, aangesien die moeder gedurende swangerskap biologies verenig is met die kind, terwyl vaders fisies van buite af toetree tot die vader-kind verhouding. Ja, die Bybel kan ook praat van God wat sy kinders voortgebring het, maar dit is duidelik dat die frekwensie hiervan baie minder is as die Vaderbeeld en dat manlike beelde sentraal gestel word in die aanroeping. Little is van mening dat dit belangrik is vir die heiligheid, gesag en onderskeid tussen die Skepper en sy skepsels, terwyl daar ook nie afbreek gedoen word aan die Vader-kind verhouding nie.

Wanneer daar saam met hierdie gedagtes van Little ook die sentrale beeld van bruidegom en bruid in oënskou geneem word, versterk dit ’n bepaalde Godsbeeld. Soos meer as een teoloog in hierdie verband al opgemerk het: Met betrekking tot God is alle gelowiges vroulik in die sin dat hulle deel is van die bruid van Christus. Wat wel uit die Skrif en tradisie duidelik is, is dat God gelowiges se Vader en hulle eggenoot is, eerder as ons moeder of ons eggenote. Hier het ons met definitiewe Godsbeelde tot op die vlak van aanroeping te make wat uit die Skrif verdedig kan word en wat teenoor baie heidengodsdienste staan. Dit staan definitief teenoor godsbeelde wat uit die heidendom of die Gnostisisme na vore tree. Gaan besoek gerus ’n webwerf soos www.truthxchange.com om onder die indruk te kom van watter verskil hierdie Godsbeeld maak. Dit bied die teenvoeter in ’n wêreld wat verheidens en allerhande New Age-geluide maak en daarom dikwels voorspraak maak vir die ou dwaling van die panteïsme waar God en wêreld nie meer van mekaar onderskei kan word nie. In sulke New Age kringe word daarom ook graag voorspraak daarvoor gemaak om God as moeder te begin aanspreek.

Ten slotte

Dit is insiggewend om raak te sien dat daar in ons tyd ’n toename is van mense wat hulle geslagtelikheid as “vloeibaar” beskrywe. In so ’n geestesklimaat sal daar  graag daarmee saamgegaan word om God ook so te beskrywe. Dit bevestig die feit dat dit belangrik is om by die grense van die Skrif te bly. As ons nie staan vir enigiets nie, val ons vir alles en dit is duidelik dat dit eerder die heilige tydsgees is wat sulke stellings oor “vloeibaarheid” begelei. Die konnotasie van vloeibaarheid met die postmodernisme is net te opmerklik en daarom is dit belangrik dat die teologie baie bewus sal wees van die tydsgees waarin die teologie haar, let wel, getuienis lewer.

Die konsekwensies hiervan behoort ons terug te laat staan om diep na te dink oor wat die klassieke belydenis van die Woord van God vandag nog vir ons beteken: dat dit gesagvol, duidelik, genoegsaam en noodsaaklik is. Wanneer ons met nuwe veer in ons tred daaraan gehoor gee, word ons nie aan bande gelê nie, maar eerder saam met die kerk van die eeue in staat gestel om effektief teen die dwaalleringe standpunt in te neem. Ons word deel van die rivier wat definitiewe grense en walle het wat ons kanaliseer om die lewende waters deur droë laagtes te laat vloei.

Ons kan op hierdie weg dieper begin nadink waarom die Vadernaam en die beeld van bruidegom en bruid so belangrik is. Kosbare nadenke deur die eeue heen kan byvoorbeeld hieroor gevind word in menige kommentare op die Apostoliese geloofsbelydenis oor die feit dat ons glo in God die Vader en aan die kerk as moeder. Daar is ook aangrypende kommentare wat die bewoording van die Onse Vader en die kerk as moeder in die Skrif en in die belydenisskrifte ontleed. Hier kan ons vir ’n begin slegs wys op die ontvouende openbaring van God wat die sentrale Vader- en Bruidegombeelde bevestig. Hierdie beelde vermeerder, verinnig en verdiep wanneer ons verneem van die band tussen die Vader en die Seun en die Gees en die kerk as bruid wat daarin opgeneem word. Wanneer ons oor die misterie nadink en besef dat verloste mense bestem is tot asembenewende heerlikheid om God as hul Vader en Christus as hul Bruidegom te ken, sou ons net verwonderd kon staan en nederig daaruit leef. Dit is eintlik ons belangrikste roeping.

Die ongelukkige realiteit van sommige se negatiewe ervaring met slegte vaders en eggenote, moet ons egter nie lei tot die wegdoen daarvan of vervanging deur ’n sentrale moeder of blote ouerbeeld van God nie. Die beeld van Vader en Bruidegom in ons Godsbeeld bly sentraal en onvermydelik. Dit hang ook saam met ’n diepe protes teen die nuwe heidendom. Ja, dit hang ook saam met die visie op ’n tweede reformerende Christendom. Daar is eintlik net een uitweg uit hierdie neiging om na God as vroulik te begin verwys en dit is bekering. Vir sommige is dit so moeilik, juis omdat hulle hele menswees so diep belê is in die gees van die tyd.

Die Vader-honger van ons dag gaan nie weggaan nie. Ons kan dit bloot goed of sleg probeer opvul. Die troos vir die wat slegte ervarings met vaders gehad het, is dat dit niks afbreek doen aan die liefde van hul Hemelvader nie en dat hulle aangemoedig word om eerder hul vader- en bruidegombeeld aan die hand van die Godsbeeld te herstel, eerder as andersom. Hierin kan gesonde kerke wat opgewonde is oor die Bybel as Woord van God, in woord en daad ’n kragtige rol speel. Laat ons daarom nie bloot stry oor die verwysing na God as vroulik nie, maar laat ons leef uit die werklikheid dat die Seun die Naam van die Vader aan ons geopenbaar het (vgl. Joh. 17:1, 26).

[1] Vgl. sy artikel;, “Feminism and Feminism” by https://www.firstthings.com/article/1992/06/feminism-and-feminism

[2] Neuhauss gee erkenning aan die onderskeiding van Marxistiese, radikale en soisale Feminisme, maar wys dan daarop dat die groepe oorvleuel en as beheersende idee in baie opsigte ooreenstem. Kyk sy artikel genaamd ‘The Feminist revelation’ by https://www.firstthings.com/article/1991/12/the-feminist-revelation.

[3] De Bruyn, P.J. 2013. Die Tien Gebooie. Potchefstroom: PTP, bl. 53.

[4] Vgl. sy versamelling geskrifte in God in the Dock.

 Wanneer ons na die kerkgeskiedenis kyk, is dit belangrik om te besef dat ons altyd-alreeds met ’n bepaalde benadering deur die geskiedenis sif. Almal het, ook wat geskiedenis betref, filters en selfs ’n selektiewe geheue. Die groot vraag is egter wat jou filters is en wat jy onthou en waarom dit belangrik is. Hiermee help die kerk en die groot beslissings wat geval het. Ons sou dit die avontuur van ortodoksie kon noem.

Die Kerkvaders praat anders

In die beslissinge van die kerk moes die kerk dikwels na meer as een kant toe maan. Die klassieke leer oor die twee nature van Christus soos verwoord by die konsilie van Chalcedon, is ’n goeie voorbeeld hiervan: Die twee nature van Christus is onvermeng, onverander, ongedeel en ongeskeie. Dit was in reaksie teenoor verskillende leiers wat na die een of ander kant toe die saak skeefgetrek het. Dit is daarom ook te verstane waarom sommige die dogma al beskryf het as die bewaarder van die misterie. Met ander woorde, dit beteken dat die misterie so groot is dat ons soms net omheinings kan plaas om die grense aan te dui van wat die bepaalde misterie nie is nie. In ander sake het die kerk egter genoeg oortuiging gehad om onbeskaamd te bely. Soms moes die Kerk die mensheid van Christus onbeskaamd bely (soos onder meer in die Apostoliese geloofsbelydenis) en soms die Godheid van Christus (vgl. die geloofsbelydenis van Nicéa). Dit is egter opmerklik dat in beide genoemde belydenisse wat later deur die kerk as algemeen aanvaar is, daar geen skroom was om die eerste persoon van die Drie-eenheid as Vader te bely nie.

Matthew Barret skryf byvoorbeeld die volgende oor Alexander, die biskop van Alexandrië: “In sy preke het Alexander geleer, soos baie voor hom, dat die Bybelse name – Vader, Seun, Gees – nie willekeurige, betekenislose uitvindings is nie; eerder dat hierdie name onthul wie hierdie Drie-eenheid is.”[1] In lyn met die latere besondere belydenisskrifte, is aanvaar dat God Homself openbaar om as Vader aangeroep te word in die Naam van die Seun en in die krag van die Heilige Gees. In hierdie verband is dit nodig om in die besonder na die Gnostisisme te verwys.

Die Gnostisisme as skaduwee

Daar is gewys op die liberale godsdienshistorikus, Elaine Pagels wat in die onlangse verlede ’n naam verwerf het vir die herwaardering van die Gnostiese geskrifte. (Pagels het besondere roem verwerf met haar publikasie van 1979, uitgebrei in 2003, genaamd Gnostic Gospels). Pagels merk tereg op dat die vroulike simboliek oor God baie minder sentraal voorkom in die  Bybel as in die omringende kulture. Sy is ten minste eerlik daaroor en vind daarom eerder in die Gnostiese evangelies duidelike bewyse van vroulike metafore vir God. Sy stel dan dat dit bloot deur magsuitoefening deur die oorwinnaars uit die kanon uitgeskuif is. Hierdie gnostiese evangelies, wat eintlik met heidense spiritualiteit vermeng is, moet daarom volgens Pagels eerder as gewaardeerde alternatief weer hul regmatige plek vind. So gebeur dit selfs dat sy die eerste vier eeue van kerklike beslissings met agterdog bejeën. Dit is duidelik dat Pagels met definitiewe vooroordele werk wat uiteindelik selfs haar eie uitsprake ondermyn. As alle beslissings net magsuitoefening is, wat is dit dan waarmee sy nou besig is? Haar waarde lê wel daarin dat sy ’n lewende bewys is dat ou dwaalleringe nuwe baadjies en bypassende hermeneutiese dasse kan kry.

Die kerk het egter die dwaalleer van die Gnostisisme, wat natuurlik oor baie meer as verwysings na God as vroulik gegaan het, afgewys. Dit verg eintlik omvattende studies soos die van Eric Voegelin (Science, Politics and Gnosticism), Hans Jonas (The Gnostic Religion) of meer populêr, Peter Burfeind (Gnostic America), om aan te toon hoe springlewendig hierdie neigingin die modernisme en postmodernisme voortgesit word. Burfeind noem dit selfs die skaduwee wat die kerk sedert die vroegste tye agtervolg en soos ’n dubbelganger voortdurend na-aap. Iemand soos die behoudende teoloog, Douglas Farrow, identifiseer selfs ’n lyn wat vanaf Origenes met sy gefaalde poging teen die Gnostisime, via figure soos Bultmann en Scheleiermacher, tot in ons dag in die liberale teologie loop. Dit werk ’n soort vergeesteliking van Christenskap in die hand waarin grense ontken word, die gevoelsmatige en subjektiewe belewenis voorrang verkry, en waar aardse werklikhede na die agtergrond skuif. Dit sou daarom net verantwoordelik wees om te vra watter verbande daar is met die neiging by sommige, in teenstelling met die Woord, om nou na God as “haar” te begin te wys. Iemand soos Burfeind is byvoorbeeld van mening dat die beklemtoning van die vroulike kant in ons spiritualiteit een van die handelsmerke van die moderne Gnostisisme is.

Hiermee is ook reeds die vraag beantwoord na wat ons dan maak met bepaalde kerkvaders soos byvoorbeeld Klemens, die leermeester van Origenes, wat volgens sommige reeds gewys het op die verwysing en benaming van God as vroulik. ’n Eerste antwoord sou wees om te vra wat Klemens werklik in konteks gesê het. Het hy bloot die vrou as beeld van God as analoog gebruik om ons iets beter te laat verstaan van wie God is, of wou hy konsekwent iets meer doen? Dit sou daarom ook gevra kon word wat sy eie trajek en frekwensie hieroor was en of dit as ’n deurlopende tema by hom aangemerk kon word. Verder sou dan gevra moes word of dit ’n getroue lyn in die kerkvaders verteenwoordig al dan nie.. Indien wel, sou veral die eerste konsilies (kerkvergaderings) se beslissings tog blyke hiervan gee. Die verwysings na God as Vader in die groot belydenisse, spreek tog boekdele hieroor.

Analogiese spreke oor God[2]

So gepraat van kerkvergaderings: Hoewel van minder waarde as die eerste konsilies, vind daar tog by die Vierde Lateraanse Konsilie (1215)’n belangrike beslissing plaas met betrekking tot ons stamelende spreke oor die lewende God wat ons verstand en ons woorde te bowe gaan: “Daar kan nie ’n ooreenkoms (hoe groot ook al) tussen die Skepper en die geskapene wees sonder dat daar nie ook ’n groterwordende verskil tussen hulle uitgewys kan word nie.”  Hiermee is daar reeds gedurende die hoë Middeleeue belangrike bakens aangedui oor hoe ons in ons spreke oor God moet waak teen die eenduidige denke wat wil maak asof God presies net dit is wat ons woorde van Hom sê (byvoorbeeld manlik). Andersyds moet ons ook teen die meerduidige denke waak wat maklik voorgee asof God hoegenaamd nie is wat ons woorde oor Hom sê nie (byvoorbeeld dat dit nie belangrik is dat Hy as Vader en nie as Moeder geopenbaar is nie). God openbaar Homself dus werklik in sy Woord, maar op so ’n wyse dat ons moet besef dat Hy nog meer so is as wat die aardse beeld en taal oor Hom praat.

Met die sogenaamde taalwending in die filosofie in die twintigste eeu, het die taalfilosofie opnuut gevra wat taal doen wanneer ons oor God praat. Veral die kwessie van metafore het sterk aandag gekry en ook in ons land het dit in die gedoseerde teologie, veral sedert 1986, nie uitgebly nie. Hier kan net kortliks daarop gewys word dat die kerk se genoemde klassieke antwoord baie beter verwysingspunte bied as die onlangse toevlug tot “metaforiek” in die teologie. Een van die basiese probleme met die hedendaagse beklemtoning is dat metafore so meerduidig hanteer word, dat daar nie meer trou gebly is aan die analogiese benadering nie. Metafore is so oorbeklemtoon dat dit  in ons dag die doel, in plaas van die middel tot die doel geword het.[3] Sodoende word metafore, ironies genoeg, juis maklik in diens van heersende agendas ingespan. Die mities-mitologies-metaforiese teologie is ’n goeie voorbeeld hiervan.

Die analogiese benadering is nie hieraan skuldig nie en neem die metafore van die Bybel ernstig op. Dit beteken dat metafore sin maak binne ’n baie spesifieke Bybelse verstaansraamwerk. Indien jou raamwerk oor metafore egter veronderstel dat mense in Bybelse tye bloot oor God vanuit hul eie kultuur gepraat het, sal jy maklik swig vir dit wat meer as een moderne teoloog in ons dag sê: dat mense se verstaan van God verander soos wat veranderinge in hulle kultuur plaasvind en dat ons daarom nou ander metafore moet skep om sin te maak van ons ervaring. Die genoemde leer van die analogie help ons egter om die metafore wat ons in die Bybel vind, met respek te hanteer. Dan sien ons in dat ons metafore ingebed moet bly in hoe dit hanteer word in die geheel van die Bybel waar die betekenis gerig word en binne bepaalde grense aangroei, op pad na ’n definitiewe heerlike einde. Op hierdie wyse bly die verdiepende misterie van Bybelse metafore binne die regte bane en word die einddoel van ’n sentrale manlike metafoor soos Vader en Bruidegom tot in Openbaring beter waardeer.

Maria ’n moedergod?

Die saak oor vroulike beelde moet ook noodwendig daartoe lei dat ons kortliks nagaan wat oor Maria in die geskiedenis gesê is. Daar bestaan enersyds maklik vertekenings hieroor en andersyds is beskrywings maklik vatbaar vir misverstand. ’n Mens hoef ook nie met ’n bepaalde tradisie hieroor saam te stem nie, maar ons moet wel poog om so eerlik as moontlik met die feite om te gaan. Dit is dat Maria in die Christelike tradisie, insluitend die Rooms-Katolieke Kerk, as skepsel bly hanteer is en nie in die beste eksponente ooit op dieselfde vlak as die drie-enige God beskou is nie. Daarom sal diegene wat aan Maria ’n besondere plek wil gee, eerder verwys na die verering van Maria as na die aanbidding van Maria. Die aanroep van Maria word dus nie verstaan as op dieselfde vlak as God nie, maar eerder as op dieselfde wyse wat iemand ’n gelowige vra om vir jou te bid. Dit is wel vir Protestante moeilik wanneer hulle hoor van woorde soos die aanroep van en toewyding aan Maria en dit is ook te verstane. Dit word ook nie hier goedgepraat nie, maar wel gepoog om strooipop-voorstellings te vermy en eerlik weer te gee wat die beste moontlike interpretasie van die feite en geskiedenis hieroor is. Maria word met baie nuansering in sekere tradisies as die “moeder van God” beskou, maar selfs hier word die grense na ’n soort moedergod nie oorgesteek nie.[4]

Gevolgtrekking

Die trajek van die ortodokse kerklike beslissings wys duidelik in die rigting dat die belydenis dat God openbaar word as Vader, Seun en Heilige Gees, onopgeefbaar is. Om daarom na God as “haar” en as moeder of ouer te begin verwys en Hom só aan te roep, is nie aanvaarbaar nie, ook wanneer dit gedoen word vanweë slegte ervarings met mans. Dit vererger net die probleem en trek mense weg van die geloof wat eenmaal oorgelewer is. Die Woord en tradisie kon nog altyd hard en duidelik teen mans se afvalligheid spreek. Dit is presies wat ons Vader doen en sal doen wanneer mans sy beeld verwring. Die kerk behoort dit ook vandag te doen, maar dan op ’n heel ander wyse as om God “haar” en “ons Moeder” te begin noem.

[1] Matthew Barrett, 2021. Simply Trinity: The Unmanipulated Father, Son and Spirit. Grand Rapids: Baker.

[2] Om gedeeltelike ooreenkomste tussen twee dinge, wat in ander opsigte verskillend is, uit te wys.

[3] Vergelyk in hierdie verband die uiters boeiende bespreking van die hedendaagse hantering van metafore teenoor die wyse waarop iemand soos die vroulike skrywer, Flannery O’Connor, se metafore in werklikheid verstaan moet word in Gregory Wolf se artikel, Flannery O’Connor: Mystery & Metaphor, by https://theimaginativeconservative.org/2013/03/flannery-oconnor-mystery-metaphor.html.

[4] Protestante het nie amptelik hierteen beswaar aangeteken nie, maar baie verkies om eerder te praat van die moeder van Christus (Christotokos in plaas van Theotokos soos wat laasgenoemde in die geskiedenis by die konsilie van Éfese en Chalcédon geformuleer is en letterlik God-draer beteken. Die betekenis daarvan was volgens die kerkgeskiedkundige, Jaroslav Pelikan “die een wat geboorte gee aan die een wat God is”, en daarmee as sodanig is daar minder beswaar. Die Rooms Katolieke het op die keuse van “moeder van Christus” ’n teenantwoord waarop daar nie nou ingegaan word nie). Die denkwyse wat hier gevolg word, is dit wat die teoloog John Frame voorstel vir goeie interpretasie. Hy beveel aan dat ’n mens eers na die beste moontlike interpretasie moet vra; daarna die slegste moontlike interpretasie. Eers dan is ’n mens meer gereed om te stel wat die mees waarskynlike interpretasie is. Vir ’n verteenwoordiging van die slegste moontlike interpretasie, vgl. Loraine Boettner se bekende werk, Roman Catholicism. Vir ’n verteenwoordiging van die beste moontlike interpretasie, kyk na die publikasie van die Rooms Katolieke teoloog, Aidan Nichols in 2015, There is no Rose: The Mariology of the Catholic Church. Nichols hou Maria voor as ’n proto-tipe van die Kerk as moeder en daarom nie ’n god nie. Hy onderskei tussen Christus-gebaseerde en kerklik-gebaseerde beskouings oor Maria. Nichols wys ook in sy werk hoe die Oosters-ortodokse tradisie Maria sien. Vir ’n verteenwoordiging van ’n aanspraak op ’n mees waarskynlike interpretasie in Protestantse geledere, kan R.C. Sproul se bondige werk, Are We Together: A Protestant Analyzes Roman Catholicism, geraadpleeg word.

Hoe praat die Woord van God oor God en hoe word Hy aangespreek? Veral die metafore behoort nagegaan te word, aangesien hulle wat God as vroulik wil aanspreek, beweer dat dit tog reeds in die Bybel voorkom of ten minste geïmpliseer word.

Wat die Woord leer oor metafore vir God

Wanneer ons die kwessie oor metafore en vergelykings vir God in die Bybel nagaan, is daar baie literatuur wat hiermee help, ongelukkig in regte én verkeerde rigtings. Hier sal inleidend  gewys word op prof. PJ de Bruyn se gewaardeerde werk, Die Tien Gebooie.[1] Dit is insiggewend dat prof. De Bruyn die bespreking van die metafore van God onder die tweede gebod laat val wat spesifiek oor eiewillige godsdiens handel. Die spesifieke gedeelte oor metafore vir God word voorafgegaan deur die mens se denkbeelde van God en daaropvolgend word die kwessie van eiewillige godsdiens hanteer.

De Bruyn wys daarop dat hoewel God uitdruklik bepaalde fisiese beelde van Hom verbied, Hy homself tog in taal en woordbeelde openbaar. Hy wys selfs daarop dat dit ons nie verbaas dat die Woord van God deur “metaforiese veelsydigheid” gekenmerk word nie: “God is immers in alle opsigte so onuitspreeklik groot en verhewe dat daar nie anders as met simbole en vergelykings oor Hom gepraat kan word nie. Dit is egter geen probleem nie, as daar maar net altyd onthou word dat God nie identies met die simboolanalogie is nie en dat sy wese so uniek is dat dit uitstyg bo alle metafore …” Inderdaad. God is Gees en in metafore gaan dit oor God wat Homself aan ons menswees akkommodeer, sodat ons Hom tog reg kan ken en aanroep.

De Bruyn onderskei insiggewend genoeg tussen menslike metafore (manlik sowel as vroulik), dierlike metafore, en stoflike metafore: “Wat die manlike metafore betref, kom behalwe die beeld van die vader (vgl. Deut. 32:6; Jes. 64:8; Mt. 6:9, 32) ook die beeld van die herder (vgl. Ps. 23; Eség. 43; Joh. 10:1; 1 Petr. 2:25; 5:4) en die beeld van die koning (vgl. Rigt. 8:23; 1 Sam. 8:7; Ps. 44:5, ens.) dikwels in die Skrif voor. Wat die vroulike metafore betref, word daar dikwels in die Skrif na God verwys met die beeld van die moeder (vgl. Deut. 32:18; Jes. 42:14; 49:14-15; 66:13). In die Nuwe Testament word Hy in Lukas 15 nie net vergelyk met die herder wat sy skaap soek en die vader wat twee seuns het nie, maar ook met die vrou wat die muntstuk soek (vgl. Mt. 23:37). In die Bybel word verder beelde uit die dierelewe (leeu, beer, arend, ens.) en ook uit die stoflike wêreld (son, fontein, bergvesting, ens.) gebruik en op God toegepas. ’n Bepaalde aspek van Christus se optrede, naamlik sy wederkoms, word selfs vergelyk met die van ’n dief (Mt. 24:43; 1 Thes. 5:2; 1 Petr. 3:10).”

De Bruyn se gevolgtrekking is dat “nie ’n enkele metafoor in die Skrif ten doel [het] om alleen die volheid van God se deugde en die geheel van sy optrede te verduidelik nie. Die verskillende metafore sluit mekaar gevolglik nie uit nie, maar vul mekaar aan sodat God Homself terselfdertyd met behulp van al die metafore aan die mens openbaar. … God is dus terselfdertyd vir die mens soos ’n vader, ’n moeder, ’n koning, ’n herder, ’n arend, die son, ’n fontein, ’n bergvesting, ensovoorts.”

In die lig van die huidige debat is daar egter ’n paar sake wat by De Bruyn se behandeling bygevoeg moet word en indien hy vandag sy gewaardeerde publikasie sou bywerk, sal hy dit waarskynlik ook doen. Daar sal eerstens ook gevra moet word oor die onderskeid tussen metafore (bv. God is my rots) en vergelyking (God is soos ’n rots). Die rede is dat die vroulike beelde feitlik nooit metafore is nie, maar eerder vergelykings. Tweedens sal daar ook gevra moet word na die frekwensie van bepaalde beelde en die rol van sentrale metafore. Derdens moet ons ook spesifiek nagaan hoe God openbaar het dat ons Hom sal aanspreek. Dit is veral belangrik dat ons daarop sal let dat, hoewel God dikwels deur verskeie metafore en vergelykings in die Bybel beskryf word, insluitende die beeld van moederskap (meer dikwels as vergelyking en nie as metafoor nie), Hy nooit as Moeder aangeroep of so genoem word nie. Dit behoort ons tog definitief te laat nadink, aangesien God selfs “my bergvesting” genoem kan word (vgl. Ps. 91:2; 2 Sam. 22:2). Soos die Skrifopenbaring ontvou, waar God eintlik in die Ou Testament nog net sporadies Vader genoem word (ongeveer 20 keer), vermeerder (ongeveer 250 keer), verdiep en verinnig hierdie vader-beeld in die Nuwe Testament tot selfs by die punt dat ons hoor dat die Heilige Gees ons “Abba Vader” laat roep (vgl. Gal. 4:6). Dit is duidelik daar hier ’n grens is wat nie oorgesteek word na “Moeder God” nie.

Wat is ons reaksie?

Wanneer die Here Jesus ons die Onse Vader leer bid (vgl. Mt. 6) en selfs kan verklaar dat Hy die Naam van die Vader aan sy dissipels bekendgemaak het (vgl. Joh. 17:1, 26) en self ook God as “Abba Vader, en “Vader” voor en aan die kruis aanroep (vgl. Mk. 14:36; Lk. 24:34), is daar eintlik net een vraag wat oorbly: Wat is ons reaksie op die Bybel as Woord van God? Tradisioneel bely ons dat die gesag van die Skrif direk en volstrek is. As die Bybel dus nie ’n bepaalde grens in die aanspreek en aanroep van God na vroulike aanspreekvorme oorsteek nie, dan behoort ons onsself daardeur te laat lei, soos dit ook in die klassieke teologie gedoen is. As mense van ons dag dan vra waarom daar soveel emosie is wanneer daar nou ook na God as “haar” verwys word, en watter vrees daaragter skuil, dan is die eenvoudige antwoord: Die openbaring van God en die grense van die Skrif sit daaragter. Selfs die opstellers van die algemene en besondere belydenisskrifte is sensitief vir hierdie grense. Ons sou dit ook kon noem gesonde tradisie, of soos die teoloog Jaroslav Pelikan dit genoem het, die lewende geloof van die dooies.  

Waar dit in ons dag nie meer aanvaar word nie, is die enigste opstandige dog vervelige alternatief om te probeer om die beelde van die Skrif op een of ander wyse te relativeer. ’n Kenmerkende skuif is om te beweer dat die konteks (wat deur mans oorheers is) waarin die Bybelse teks ontstaan het, vir ons tyd aangepas moet word. Hiervolgens is die beelde van die Bybel dan net woorde oor God in ’n bepaalde tyd en kenmerkend van ’n patriargale kultuur. Aangesien ons hedendaagse leefwêreld en kultuur anders is, behoort ons op dieselfde manier vir ons eie tyd nuwe name te kan bywerk wat by ons tyd pas. Die probleem hiermee is egter dat so ’n verklaarder tipiese moderne vooroordele openbaar. Die gesag van die Skrif teenoor die gesag van die eie tyd, die geheel van die Skrif asook Skriftrajekte, Skrifpatrone en kerkworstelinge van die verlede, word byvoorbeeld nie in ag neem nie. So word eintlik dan begin om presies dit te doen wat die tweede gebod verbied: Om God na eie goeddunke aan die hand van eiewillige kultuur-gekondisioneerde oortuigings te aanbid. Uiteindelik kom dit op niks anders as afgodery neer nie.

’n Basiese uitgangspunt in eiewillige godsdiens is dat godsdiens eintlik maar grootliks ’n funksie van kultuur is, maar die teenoorgestelde is eerder waar: Kultuur is die funksie van godsdiens. Die probleem ontstaan daarom juis wanneer kulture een of ander afgod of afgode in die sentrum reflekteer en die kerk van Christus daarin wil insuig. Daarom sal ons later ook aandag moet gee aan die afgode van die tydgees wat hier moontlik ’n invloed uitoefen.

Die gevolge van ons keuse

Diegene wat bly vashou aan die gesag van die Skrif, vind vinnig twee gevolge wat dit vir hulle duidelik maak waarom dit belangrik is om ons aan die grense van die Bybel te hou wanneer ons na God verwys en Hom aanroep. Eerstens moet ons daarop let dat selfs ’n liberale godsdienshistorikus soos Elaine Pagels daarop kan wys dat die opsigtelike afwesigheid van sentrale vroulike simboliek oor God in Judaïsme en die Christendom opmerklik is, selfs te midde van omringende kulture soos Egipte, Babilonië, Griekeland, Rome en Afrika. Sy vind die teendeel juis in die Gnostici wat in reaksie gekom het teen Christene se algemene denkbeelde.[2] Pagels wil daarom eerder na die Gnostiese tradisie wat deur die kerk afgewys is, gaan kyk. Dit is presies die geval in dit wat die sogenaamde Nuwe Hervorming onlangs in ons land openlik begin doen het. Om die Gnostiese beklemtonings nou net in ligter vorm voort te sit, is nie die oplossing nie. Die feit is dat daar ’n grens is wat nie oorgesteek word in die Bybel self wanneer direk na God verwys word of wanneer Hy aangeroep is nie en dat dit juis teenoor heidengodsdienste gestaan het wat sentrale vroulike simboliek vir God betref.

Bybelse beelde en metafore is dikwels van mekaar afhanklik of bou op mekaar. As God nou ook as moeder benoem en aangeroep word, wat doen ons met die sentrale beeld van bruidegom en bruid in die Skrif wat hierby aansluit? Let weer eens daarop: Dit gaan nie daaroor dat God se wese ook met die van ’n moeder vergelyk word om ons beter insig te gee in wie Hy is nie, maar dat na God as “haar” verwys word asof dit nie saak maak nie. Toegegee, die verskeidenheid van beelde oor God bevestig juis dat ons nie klein oor die lewende God moet dink nie. Daaraan kan ons werk. Daar is egter iets soos sentrale beelde waardeur God bekendmaak hoe ons Hom moet aanroep. Dink maar weer aan die Onse Vader en aan 2 Korinthiërs 6:18: “… en Ek sal vir julle ʼn Vader wees, en julle sal vir My seuns en dogters wees, spreek die Here, die Almagtige.” Juis daarom is dit so belangrik om raak te sien dat die Bybel, in onderskeid van die heidengodsdienste, juis nie sekere grense oorsteek nie. Dit behoort ons weer diep te laat nadink oor wat die klassieke belydenis oor die Woord van God vandag nog vir ons inhou: dat dit gesagvol, duidelik, genoegsaam en noodsaaklik is. In ’n volgende aflewering sal ons nagaan hoe bepaalde kwessies en verwante kwessies in die kerkgeskiedenis verder help om lig op die saak te werp.

______________  

[1] De Bruyn, P.J. 2013. Die Tien Gebooie. Potchefstroom: PTP.

 [2] Pagels, E.H. 1976. What Became of God the Mother? Conflicting Images of God in Early Christianity, in Signs, Vol. 2, No. 2 Gepubliseer deur The University of Chicago Press. p. 293-303. Vgl. ook verdere inligting oor Pagels en haar werk by https://truthxchange.com/2003/10/04-beyond-belief-a-pagan-read-of-early-church-history/