Soos met sovele oproerigheid waarby swart massas betrokke was, het die media en kwaadwilliges ook deur hulle skeefgetrekte en onware beriggewing die gebeure van 16 Junie 1976 as propaganda gebruik om die blanke bewind in Suid-Afrika in ’n baie slegte lig te stel. Die gebeure het dan ook wêreldwyd opslae gemaak en negatiewe gevolge vir ons land ingehou.

Die meeste van die feite wat volg, het ’n kennis van die skrywer, mev. Salome Oosthuizen, verskaf. Sy was ’n maatskaplike werkster in diens van die Wesrandse Ontwikkelingsraad. Ten tye van die gebeure was sy ’n toesighouer oor verskeie swart maatskaplike werkers. Haar kantoor was in Diepkloof naby die Baragwanath-Hospitaal (tans Chris Hani) aan die buitewyke van Soweto. Diegene onder haar toesig het kantore in die verskillende gebiede in Soweto, waaronder Klipspruit, Chiawelo, Dlamini, Pimville, Senoane, Orlando-Oos, Orlando-Wes, Dube, Jabulani, Maroka en Jabavu, gehad. ’n Groot filantroop, die 56-jarige Jood, dr. Neville Edelstein, was haar hoof en was al 18 jaar lank in Soweto werksaam. Hy het sy lewe aan die opheffing van die swart jeug gewy en hulle kon niks verkeerds in sy oë doen nie. Sy dogter het ná sy dood by geleentheid opgemerk: He loved the people of Soweto almost like he did his own family.

Volgens mevrou Oosthuizen was 16 Junie ’n gewone winterswerksdag. Sy was soos altyd 08:00 op kantoor. Om 10:30 moes sy ’n takie by die kantoor te Jabulani gaan verrig en alles was rustig. By haar terugkeer om 11:00, het die atmosfeer egter ingrypend verander. Die strate was besaai met massas skoliere in skooldrag wat sy in die strate en tussen huise sien hardloop het. Sy het onraad vermoed, maar was gelukkig geklee in ’n swart leerbaadjie wat tot hoog teen haar nek gereik het, swart leerhandskoene en ’n donkerbril. Gelukkig het sy ook teen die son in gery. Alles het bygedra om haar lewe te red, aangesien niemand haar as ’n wit vrou geëien het nie.

Terug op kantoor het sy aan die hoof-dorpsbestuurder verslag gelewer. Hy het aanbeveel dat sy na haar woonstel in Hillbrow moes gaan en ’n kollega aangesê om haar uit Soweto te begelei. Sy was om 12:00 tuis, net om nooit weer na haar werk terug te keer nie. Alles is deur die oproeriges aan die brand gesteek en verwoes. Só het ’n dorpsbestuurkollega wat haar vyf ure later besoek het, haar meegedeel. Die hele gebouekompleks waar sy kantoor in Zola was, is byvoorbeeld tot op die grond afgebreek en die bakstene en dakplate weggedra. Ander dorpskantore is ook geplunder en verwoes. Die Diepkloofbiblioteek het ook gehawend daar uitgesien nadat die oproeriges daar deur is en is daarna deur sommige van die swartes as woonplek gebruik.

Tussen 10 000 en 20 000 jeugdiges was by hierdie oproer betrokke en al sou beweer word dat dit spontaan ontstaan het, is dit beslis nie die geval nie en was volwassenes ongetwyfeld die opstokers. Die sogenaamde organiseerders was egter glo die Verteenwoordigende Raad van Soweto-studente (skoliere) en die Black Consciousness Movement. Hierdie oproer het weldra vir maande lank oor die hele land uitgebrei. Daar is ook gespog dat dit die einde van apartheid was.

Die Suid-Afrikaanse Polisie is gestuur om die toestand onder beheer te bring. Video’s wat hulle geneem het, toon aan dat die oproermakers nie gehoor wou gee aan die polisie se opdragte om uiteen te gaan nie. Hulle het die polisie getart en voortgegaan met hul klipgooiery. Uiteindelik was die polisie genoodsaak om van traanrook gebruik te maak en selfs toe is hulle nie dadelik uiteen nie. ’n Klompie polisiemanne is tydens die oproer deur ’n groep omsingel, het in gevaar verkeer en was verplig om uit selfverdediging te skiet. Skrywer kon nie vasstel hoeveel gedood is nie, maar dit kon straks net Hector Pieterson wees, wat ’n klipgooier was, andersins sou die media dit aan die groot klok gehang het. Vandag nog word ’n ophef van die gebeure gemaak. Die ANC het ’n gedenkplaat vir Pietersen opgerig en ’n museum na hom vernoem. Natuurlik is Suid-Afrika daarna as ’n polisiestaat gebrandmerk en internasionale strafmaatreëls teen ons toegepas.

Tydens die oproer is ’n blanke amptenaar, JNB Esterhuizen, se motor tot stilstand gedwing en is hy uit sy motor gepluk en doodgekap. Ironies genoeg, toe dr. Edelstein van die oproer verneem het waar hy in Orlando-Oos ’n projek van stapel gestuur het, het hy hom, ten spyte van waarskuwings, na die Jabavu-kantoor gehaas. Daar is hy oorval, na buite gesleep en doodgekap. ’n Swart maatskaplike werker het by die oproeriges gepleit om hom nie leed aan te doen nie, maar hulle het nie geluister nie. Al het die pers later beweer dat die moordenaars nie geweet het wie dit was nie, is dit nie so nie. Die swart jeugdiges het saam met hom gewerk en het hom goed geken. Hierdie optrede bewys onteenseglik dat sekere magte agter die skerms besig was om die swart jeug teen die blanke bewind op te sweep en dat selfs moord geoorloof was. Daar was ook ’n leeskamer in Soweto deur Amerikaners ingerig. Die leesstof hierin, het aan hierdie vyandskap
meegewerk.

Die kamptige rede vir die opstand was die gebruik van Afrikaans in die swart skole. Salome Oosthuizen weerlê dit tereg. Volgens haar was daar in ses van die sewe skole waarin die protes teen Afrikaans uitgebreek het, geen vak in Afrikaans aangebied nie. In der waarheid was Afrikaans ’n keusevak en niemand is gedwing om enige vak in Afrikaans te neem nie. Daar was wel blanke onderwyseresse wat in Soweto skoolgehou het, maar in Engels. Soos ook in die geval van die maatskaplike werkers en die dorpsbestuurders in Soweto, het alle werksaamhede net in Engels plaasgevind. Ook die kritiek teen die stelsel van Bantoe-onderwys was ongegrond. Self was die swartes nooit in staat om ’n eie onderwysstelsel daar te stel nie.

Die ironie is dat Edelstein jare lank opheffingswerk in Soweto gedoen het en toe deur diegene wat daardeur moes baat, vermoor is. Die geordende struktuur van dorpsbestuurders en maatskaplike werkers waarby die hele Soweto gebaat het, is so hoog op prys gestel dat alles verwoes en vernietig is. Dieselfde geld vir die blanke onderwyseresse. Hulle sou, soos die blanke maatskaplike werkers, vanweë ongegronde haat nie weer kon terugkeer nie en is deur ongekwalifiseerde swartes vervang. Alles het daarna, tot nadeel van die inwoners van Soweto, in duie gestort vanweë onbevoegdheid en korrupsie.

Vir enige ingeligte en denkende mens bly dit ironies dat die algehele chaos en anargie van die swart jeugdiges op 16 Junie 1976 deur die ANC/SAKP as ’n prestasie beskou word, dit jaarliks herdenk en tot vakansiedag verklaar is met die benaming: Jeugdag.

Wat in 1966 met die vyfjarige bestaan van die Republiek van Suid-Afrika ’n feesjaar moes wees, was ongelukkig nie die geval nie, vanweë die aanslae teen die Republiek.

Ander binnelandse gebeure, soos bv. die tragedie toe ’n Suid-Afrikaanse vegvliegtuig tydens die feesvieringe teen Tafelberg vasgevlieg het en almal aan boord gedood is, het ook hiertoe bygedra. Voeg daaraan toe die bose aanslae teen die blanke bewind, enersyds afkomstig van buite die landsgrense, maar andersyds ook vanuit eie bodem. Aan die voorpunt hiervan was in albei gevalle politieke geestelikes wat die vlamme van verset teen die blanke regering op allerlei wyses aangeblaas het. Ambrose Reeves, ’n Anglikaan, was die eerste Engelse geestelike wat plaaslik by die rewolusionêre politiek betrokke geraak het en sodoende die pas aangegee het vir talle geesgenote onder wie Joost de Blank, Michael Scott, Denis Hurley, John Collins, Gonville Ffrench-Beytagh en Trevor Huddleston en ter plaatse geestelikes soos Desmond Tutu en Allan Boesak. Hierdie vyandiges het ongelukkig ook die steun van die Engelstalige wêreld geniet. So ook het die onafhanklikheidswording van talle Afrika-kolonies, hoofsaaklik in 1960, tot die vyandskap teen die blankes in Suid-Afrika bygedra.

Die Coalbrook (Clydesdale)-myn, waar Sasolburg vandag geleë is, was ’n baie produktiewe steenkoolmyn. Die aand van 21 Januarie het ’n ramp plaasgevind wat die gebeurtenisryke 1960 op ’n tragiese noot ingelui het toe 900 stutpilare ingetuimel het. Daar was 1 000 mynwerkers in die myn, waarvan 437 van hulle sowat 300 meter ondergronds vasgekeer was. ’n Langdurige reddingsproses is van stapel gestuur en vir dae lank kon stemme nog deur die pyp gehoor word wat in die myn gesink is, maar sonder enige sukses. Hierdie ramp was die grootste mynramp in die geskiedenis van Suid-Afrika en een van die tien grootstes in die wêreld.

Drie dae later is dit gevolg deur die wrede moord op nege polisiemanne deur gewelddadige swartes in Cato Manor, by Durban. Die linkse media het natuurlik redes daarvoor gesoek. Hulle het nie veel simpatie betoon vir die familie van die vermoordes of veel oor die moord op die polisiemanne self geskryf nie, maar wel met groot simpatie oor die nege moordenaars wat ses maande later opgehang is. Nog drie dae later, het die Britse eerste minister, Harold Macmillan, in die Republiek aangekom. Hy is gasvry deur dr. Verwoerd ontvang en genooi om die Suid-Afrikaanse Parlement toe te spreek. Hy het die uitnodiging aanvaar en op ongeskikte en aanmatigende wyse met sy sogenaamde Winde van verandering-toespraak die Republiek se rassebeleid aangeval. Ten spyte van sy innerlike verontwaardiging, het dr. Verwoerd hom op bedaarde wyse in ’n briljante toespraak uit die vuis geantwoord en SA se eie siening van sake baie duidelik uiteengesit.

Daarna het die gebeure op 21 Maart, wat vandag nog geheel en al uit verband geruk word, plaasgevind. Duisende swart skoolkinders is opgekommandeer om onder valse voorwendsels na die klein polisiestasie by Sharpe Naturelledorp, sedertdien bekend as Sharpeville, op te ruk. Die doel van die opstokers was om konfrontasie uit te lok. Die klein getal polisie is bedreig en selfs deur die klipgooiers beseer. Die uiteinde hiervan was dat 69 oproeriges gedood en 178 gewond is voordat ’n offisier ’n einde daaraan kon maak. Dit het wêreldwye reaksie ontlok en selfs diplomatieke en ekonomiese sanksies, asook die afkondiging van ’n noodtoestand in Suid-Afrika tot gevolg gehad.

Die vyand het besef dat die enigste wyse om die RSA van sy rassebeleid te laat afsien, die verwydering van dr. Verwoerd was. Twee sluipmoordpogings het gevolg. Op 9 April 1960 het David Pratt dr. Verwoerd in die kop geskiet. Hy het wonderbaarlik herstel net om ses jaar later op 6 September 1966 deur Dimitri Tsafendas met ’n mes doodgesteek te word. Sowel Pratt as Tsafendas het skotvry daarvan afgekom, aangesien hulle deur sielkundiges as nie-toerekeningsvatbaar beskou is.

Van 7 tot 14 Desember 1960 het die Cottesloe-kerkeberaad plaasgevind, waartydens sowel binnelandse as buitelandse geestelikes rasintegrasie gepropageer het en gepoog is om dit Bybels te verantwoord. Op 14 Desember is die omstrede besluite bekend gemaak. Wat skokkend was, is dat dit duidelik blyk dat blanke Afrikaner-geestelikes deel van die geknoei was, veral wat betref die rol van die bruinmense in die Suid-Afrikaanse politiek. Dit het dan ook aanstons in die blanke politiek neerslag gevind.

Op 20 Januarie 1960 het dr. Verwoerd aangekondig dat die verkryging van ’n republiek, praktiese politiek geword het en dat daar op 5 Oktober ’n referendum daaroor gehou sou word. By dié geleentheid was die meerderheid ten gunste van ’n Republiek en is die grondwetlike wiele aan die rol gesit om dit moontlik te maak. Op 31 Mei 1961 het Suid-Afrika ’n republiek geword.

Op 10 Januarie 1961 het die VVO se Sekretaris-Generaal, D Hammarskjöld, Suid-Afrika besoek en dr. Verwoerd ontmoet. Dié twee het dadelik aanklank gevind. Ná sy dood in ’n vliegramp, het ’n tweede VVO-feitesending, bestaande uit Carpio en De Alva, Suid-Afrika besoek. Hulle het oral vrye toegang gehad en het aan die einde van die besoek positiewe uitlatings gemaak. Terug by die VVO het Carpio op sy woord teruggegaan en beweer dat hy uit vrees vir sy lewe die verslag onder dwang opgestel het. De Alva het nie hierby ingeval nie.

’n Suid-Afrikaanse afvaardiging onder leiding van dr. Verwoerd het in Maart 1961 na Londen vertrek om die Statebondskonferensie by te woon. Dr. Verwoerd sou by dié geleentheid versoek dat Suid-Afrika as republiek binne die Statebond kon bly. Hy was van mening dat die RSA ook toegelaat sou word, omdat sommige van die lidlande republieke binne die Statebond geword het. Die vyandigheid was egter duidelik en nie net van die Afro-Asiate nie, maar ook van Diefenbaker van Kanada en Macmillan self wat as voorsitter niks gedoen het om die orde te handhaaf nie. Suid-Afrika se versoek is van 11 tot 15 Maart agter geslote deure gedebatteer. Toe dr. Verwoerd sien wat die uitkoms gaan wees, het hy Suid-Afrika se versoek teruggetrek en het Suid-Afrika op 31 Mei 1961 ’n republiek buite die Statebond geword.

Die Rivonia-hofsaak van 1963-1964 is reeds in ’n vorige artikel behandel. Ná dr. Verwoerd se dood in 1966, het die Nasionale Party (NP) onder John Vorster, van die tradisionele NP-sportbeleid afgesien en het dit daartoe aanleiding gegee dat ’n skeuring in 1969 in die NP plaasgevind het.

Uit voorgaande is dit dus duidelik dat die sestigerjare van die vorige eeu inderdaad “veelbewoë” was.

Ofskoon Hans Dons de Lange in die volksmond minder bekend as byvoorbeeld die Trekleiers Potgieter, Maritz, Uys, Retief en Pretorius is, het hy met sy leierskap en dapperheid ongetwyfeld geen geringe rol voor en tydens die Groot Trek gespeel nie. Sy bynaam was glo te danke aan sy rooi-blonde baardjie. Hy is op 8 Desember 1799 in Grahamstad gebore.

Aan die Oosgrens het die behandeling wat die Oosgrensboere van die Engelse owerheid aan die Kaap ontvang het, hom met reg gegrief. Tydens die Sesde Oosgrens(Xhosa)-oorlog het hy hom met sy doodsveragtende dapperheid onderskei. Dit het bekend geword dat hy by geleentheid Xhosas met sy geweerkolf doodgeslaan het, toe hy nie meer kon skiet nie. Die gesindheid en houding van die owerheid het tot gevolg gehad dat hy, soos vele mede-boere, hom begin voorberei het om die Kolonie te verlaat. Hy was dan ook lid van die Uys-kommissie wat die moontlikheid van vestiging in Natal moes gaan ondersoek.

In September 1836 het hy die Groot Trek as een van twee kommandante met die Maritz-trek meegemaak. Voortaan sou hy ’n al belangriker rol begin speel. Tydens die eerste strafekspedisie teen die Matabeles in Januarie 1837, het Potgieter hom in beheer van die veiligheid van die laers geplaas. Hy het dan ook toegesien dat die laers in ’n uitstekende toestand van verdediging was. Omdat die veiligheid van die laers vir hom so belangrik was, was hy gedurende die Groot Trek gedurig op verkenning uit. Hy het ook vertroue ingeboesem omdat hy hom nooit by verskille, geskille of ’n geskinder ingelaat het nie.

Hans wou Retief graag met sy tweede besoek aan Dingaan vergesel, maar Retief wou hê dat hy moes bly om die laer te beskerm. Sodoende het hy die dood vrygespring. Tien dae later, 16-17 Februarie 1838, toe die Zoeloes tydens die nag van verskrikking die niksvermoedende laers oorval het, het Hans gehelp om mense na veiligheid te bring en om die Zoeloes te verdryf. Hans was lid van die gesamentlike kommando wat op 11 April 1838 by Italeni in ’n hinderlaag gelei is en Uys en nog 9 mense gedood is. Daarna was hy in bevel van die laer by die Boesmansrivier. Hy het hom vier maande later weer eens tydens die driedaagse Zoeloe-aanval op Veglaer (eers genoem Gatslaer) onderskei weens die dapperheid wat hy aan die dag gelê het. Hierna was hy nie net die oë en ore van die laers nie, maar het hy die moedelose mense ondersteun en bemoedig.

Met die voorbereiding vir die tweede strafekspedisie teen die Zoeloes, het Andries Pretorius hom as een van sy ses kommandante aangestel. Hans en sy dertigtal verkenners moes voortdurend verkenning doen sodat die kommando nie onverhoeds oorval word nie. Met Pretorius se goedkeuring het hy ’n nagtelike aanval op kaptein Joob, wat met Dingaan geheul het en by die aanval op Veglaer betrokke was, gemaak en hom op loop gejaag.

Aan die vooraand van die Slag van Bloedrivier was dit Hans en sy verkenners wat aan Pretorius berig gebring het dat die hele Zoeloe-mag in aantog was en daar toe laer getrek is. Ná die oorwinning is die Zoeloes op 27 Desember 1838 weer by die Wit Umfolozi-rivier aangeval in ’n poging om nog van die gesteelde Voortrekkerbeeste te herwin, maar die kommando is in ’n hinderlaag gelei en moes onder die bekwame leiding van Hans de Lange die hele dag poog om hulle pad oop te skiet. Uiteindelik is daarin geslaag, maar ongelukkig met die verlies van ses lewens.

Hans de Lange se lewe is op 61-jarige ouderdom op uiters tragiese wyse beëindig toe hy op 26 Maart 1861 weens beweerde moord, deur die Engelse opgehang is. Die hele gebeure staan onder ernstige verdenking.

’n Swartvrou wat by hom gewerk het, het by Hans gekla dat sy in die nag verkrag is en Hans se plaaswerkers het die skuldige uitgewys. Daarop wou Hans die swarte, Ncatya, na die Vrederegter op Ladysmith neem. Hy was te perd en die swarte te voet. Langs die pad het die swarte hom aangeval en het ’n gestoei ontstaan waarop Hans se geweer afgegaan het en die swarte gedood is. Ten spyte van alle pogings tot bemiddeling, is Hans opgehang. Soos by Slagtersnek, het die tou gebreek en is deur van die aanwesiges gepleit dat hy nie weer opgehang moes word nie, maar alles tevergeefs. So is die lewe van hierdie Voortrekkerheld op veragtelike wyse beëindig.

Vandeesmaand is die maand waarin dr. Hendrik Verwoerd verjaar het, asook vermoor is. Min mense is ná hul dood so verguis soos hy. Die ironie is dat alles kwaadwillige propagandistiese snert is wat deur oningeligtes, selfs in eie geledere, geglo word.

Die grootste onsinnighede wat sedert 1948 oor die Nasionale Party-regerings verkondig is, het met die aanslae op die lewe van dr. Verwoerd ’n hoogtepunt bereik. Ironies genoeg, is die toon in die wanvoorstellings en onwaarhede deur blanke liberaliste aangegee. Natuurlik was ander duistere magte agter die liberaliste en kommuniste kliphard aan die werk. Die deursnee swartmens het hierdie wolhaarstories vir soetkoek opgeëet. Nêrens word, soos te verwagte, ooit gewys op die offers wat die blanke Suid-Afrikaanse belastingbetaler oor baie jare gebring het om swart Suid-Afrikaners op te hef nie en dat swartmense in Suid-Afrika veel beter daaraan toe was as hulle rasgenote in Afrika nie. Dit word verswyg dat talle skole en ander fasiliteite vir hulle gebou is, maar dat dit op aanstigting van ANC/SAKP-belhamels afgebrand is. Die leuse van hierdie terroriste was: Liberation before education. Nooit word erken nie dat in die hoogbloeitydperk van die Verwoerd-bewind die ekonomiese groeikoers byvoorbeeld 5,4%, hoër onder swartmense as die 3,9% onder blankes was. Werkloosheid en gepaardgaande misdaad was seldsame verskynsels. Die mae was vol en omdat hulle hiermee tevrede was, het hulle min in die politiek belanggestel. Die gedurige geneul oor hulle agtergeblewendheid en sogenaamde historiese benadeling, is gerieflikheidshalwe uit die lug gegryp.

In teenstelling met wat gereeld deur sogenaamde kenners beweer word, was dr. Verwoerd nie die vader van die beleid van afsonderlike ontwikkeling nie, maar vanselfsprekend het hy dit heelhartig onderskryf. Hy moes ’n keuse tussen integrasie en algehele segregasie (skeiding) maak. In sy keuse van skeiding van die rasse was volksbelang uiteraard voorop, want hy was van mening dat integrasie uiteindelik op swart oorheersing sou uitloop. Hoe reg was hy nie! Op ’n ewewigtige en regverdige wyse was hy in sy keuse egter nie net op blanke belange ingestel nie. GH Calpin, redakteur van The Natal Witness, gee byvoorbeeld erkenning aan sy opregte strewe na geregtigheid vir alle bevolkingsgroepe in Suid-Afrika. In sy boek At last we’ve got our Country back voeg hy in hierdie verband daaraan toe: Niemand kan dr. Verwoerd se toesprake oor apartheid en rasseskeiding lees sonder om te besef dat hy opreg was in sy bedoeling dat sy beleidsrigtings met geregtigheid en billikheid teenoor almal toegepas moet word nie (vertaal).

Ingevolge die beleid van afsonderlike ontwikkeling, is op politieke gebied voorsiening daarvoor gemaak dat elkeen van die nege etniese eenhede (volke), buite die blanke gebied tot aparte nasies kon ontwikkel deur aan elkeen ’n grondgebied (tuisland) toe te ken. Die bedoeling hiervan was selfstandige ontwikkeling met die oog op volledige onafhanklikheid. Liberale en kommunistiese teenstanders was egter nie tevrede met die vordering wat swartes onder die beleid van afsonderlike ontwikkeling gemaak het nie, want indien dit slaag, sou hulle duistere planne met die oog op die toekoms van Suid-Afrika nie verwesenlik kon word nie. Ná dr. Verwoerd se dood is hierdie beleid geleidelik afgetakel en uiteindelik van die tafel gevee. Uiteindelik was die Afrikanervolk sonder ’n land en, menslik gesproke, sonder ’n toekoms gelaat.

Dat die haat van Afrikanervyande nie die houding van die deursnee swartmens weerspieël het nie, word onteenseglik bewys deur die feit dat dr. Verwoerd gewild en geliefd onder talle swartmense was. Honderde het met verloop van tyd sy raad gevra en hom selfs met die bynaam Rapula (vader of gewer van die reën) vereer. Die vyand beweer steeds dat hy swartes gehaat het, maar niks bewys die teendeel beter nie as die feit dat hy selfs ’n Nigeriër met studiegeld gehelp het. Net voor sy dood het hy ook hoofman Jonathan, van Lesotho, op ’n staatsbesoek ontvang.

’n Kolos soos Hendrik Verwoerd verskyn net een maal in ’n leeftyd, deur die genade van Bo, op die toneel. Die emosie wat tydens sy dood en begrafnis by die Afrikanervolk waarneembaar was, getuig onteenseglik van die agting en liefde wat daar vir hom was. Ian Smith, die destydse Eerste Minister van Rhodesië, vat in sy huldeblyk ná dr. Verwoerd se dood hierdie Afrikaner-edelman se Christelike deugde die mooiste saam: To those who knew him personally, and I count myself as one of those who had the privilege, his sincerity in everything he undertook, his gentleness and his kindness towards all people, his championing of civilised and Christian ideals, and his wise counsels in times of peace and adversity, will be greatly missed.

Dit is vanjaar 37 jaar gelede dat die terroristebom in Kerkstraat ontplof het. Die terroristiese aanslae teen Suid-Afrika (lees: die Blanke bewind) deur die ANC en sommige van sy simpatiseerders en meelopers, het nie met die vonnisoplegging van die Rivonia-aangeklaagdes op 11 Junie 1964 opgehou nie.

Pas ses weke later plaas John Harris ’n bom in ’n tas by die Johannesburgstasie. Dit het ’n ou dame gedood, haar 17-jarige kleindogter vir die res van haar lewe vermink en 22 ander mense ernstig beseer. Harris is in 1965 gehang. Alhoewel hy hom met die ANC se sogenaamde Struggle vereenselwig het, kan sy daad egter nie direk voor die deur van die ANC gelê word nie. Dit is egter moontlik dat die Rivoniagebeure wel ’n invloed kon uitoefen.

Tydens die Gochstraat-terroriste-aanval van 1977 in Johannesburg, is vanuit ’n gebou op mense geskiet. Die terroriste is ná ’n skietgeveg met die polisie gearresteer en in 1979 gehang. In Januarie 1980 het drie uMkhonto we Sizwe (MK)-terroriste die Volkskas Bank in Silverton binnegeval en 25 gyselaars vir ses ure lank aangehou. Die Suid-Afrikaanse Polisie het egter die Bank binnegedring en in die skietgeveg wat gevolg het, is al drie terroriste en twee burgerlikes gedood. Verskeie gyselaars is beseer en twee sou later aan hul beserings beswyk.

Later dieselfde jaar het die MK-aanval op die Koeberg-kernkragsentrale plaasgevind. Dit het R500 miljoen se skade aangerig en die voltooiing met 18 maande vertraag. In dieselfde jaar is agt reuse Sasol-brandstofopgaartenks deur ANC-kleefmyne opgeblaas en is nogeens miljoene rande se skade berokken. In 1981 volg die mislukte RPG-missiel-aanval op die militêre basis te Voortrekkerhoogte. As gevolg van die onbevoegdheid van hierdie terroriste, was geen skade aangerig of iemand ernstig beseer nie.

Wat lewensverlies betref, was die Kerkstraatbom van Vrydag 20 Mei 1983, die verwoestendste. Twee ANC-terroriste het ’n 40 kg bom in ’n blou Alfa Romeo na die Nedbankgebou in Kerkstraat vervoer. Die Suid-Afrikaanse Lugmagkantore, wat in dié groot kantoorblok gehuisves was, was die teiken. In hierdie gebou was honderde mense werksaam, uiteraard ook Lugmagpersoneel. Die bom sou om 16:30 (spitstyd) ontplof om soveel moontlik dood en verwoesting te saai. Dit het egter, na berig word, tien minute te vroeg ontplof en die twee bomplanters, Freddie Shongwe en Ezekial Maseko, onkant betrap en ook gedood.

’n Reuse rookwolk het meters die lug in opgestyg en liggame en puin het oral op die toneel rondgestrooi gelê. Die skokgolwe van die ontploffing het die glasvensters van nabygeleë winkels heeltemal uitgeruk. Hierdie gruwelik-onmenslike daad het 217 mense ernstig beseer. Negentien persone is gedood van wie sommige ook onherkenbaar geskend is. Meer as 20 ambulanse is gebruik om die dooies en beseerdes na drie hospitale in Pretoria af te voer. Die ANC het aanspreeklikheid vir die gebeure aanvaar, maar hom verontskuldig deur te verklaar dat dit ’n vergeldingsaanval was vir die oorgrens aanval wat Suid-Afrikaanse soldate kort tevore in Maputo (Mosambiek) geloods het waarin ses lede van die ANC gedood is.

Oliver Tambo, president van die ANC, en opdraggewer vir hierdie afskuwelike daad, het dus hiermee enersyds ’n klug gemaak van die ANC se vroeëre uitsprake dat sover moontlik probeer is om burgerlike ongevalle te voorkom en andersyds maar net bewys hoe onwaar dié stelling in elk geval was.

Aboobaker Ismael, wat in pas met die eensydige optrede van die Tutu-kommissie in 2000 vrywaring ontvang het, was die bevelvoerder wat moes toesien dat die bom geplant word. Hy moes aan Joe Slovo, die opperbevelvoerder, MK-stafhoof en deurtrapte kommunis, rapporteer. Slovo het in ’n onderhoud sy aandeel erken en verklaar dat hierdie optrede onvermydelik was en homself probeer regverdig deur by te voeg dat sy gewete skoon is. Geen wonder nie dat Percy Yutar, staatsaanklaer tydens die Rivonia-hofsaak, Slovo beskou het as een van die slegste verraaiers wat die Suid-Afrikaanse grondgebied ooit besoedel het. Die ANC het hierdie gebeure as ’n militêre oorwinning beskou.

Aida Parker het hierdie gebeure egter tereg as niks anders nie as massamoord beskou. Op haar kenmerkende skerp ontleding van ’n saak, het sy daaraan toegevoeg: It is difficult to see how anyone other than a complete cynic could label this a contribution to the so-called liberation struggle. Soos te verwagte het lede van die NP-kabinet en van die SA Polisie tereg in persverklarings hierdie lafhartige daad skerp veroordeel. Op hierdie tydstip het niemand kon dink dat, deur verraad vanuit eie geledere, terroriste in sowat tien jaar hierdie land sou regeer en boonop vir hulle afskuwelike dade as helde vereer word nie.