Dr. Danie Langner[1]
Deur die geskiedenis heen het Afrikaners in krisistye keer op keer teruggegryp na die kern van hul identiteit, gewortel in hul geloof en hul diepe afhanklikheid van God. Veral rondom die herdenking van Geloftedag op 16 Desember, het daar ’n vernuwing van hul geestelike bewussyn plaasgevind. Wat beteken hierdie herlewing regtig? Is dit net ’n terugkeer na tradisie en geskiedenis, of dui dit op ’n dieper geestelike ontwaking? Hierdie vraag, aan die hand van onlangse Geloftedagvieringe, is onlosmaaklik verweef met die geskiedenis van die Afrikaner en hul verhouding met hul geloof.
Die agtergrond van Geloftedag
Om die betekenis van Geloftedag vir Afrikaners te verstaan, moet ons terugkeer na die oorspronklike gebeure wat aanleiding tot hierdie dag gegee het. In 1838, ná maande van verlies, trauma, spanning en stryd, het die Voortrekkers, onder leiding van Andries Pretorius, ’n gelofte afgelê om die dag wat die Here hulle die oorwinning oor die magtige Zoeloeleër mag gee, vir altyd aan Hom te wy.. Die gebeure van Bloedrivier is meer as net ’n oorwinning op die slagveld – dit het ’n geestelike pilaar geword waarop die Afrikanergemeenskap in tye van nood sou steun.
Die Gelofte was nie net ’n vinnige gebed vir uitkoms nie, maar ’n diep, ernstige belofte van afhanklikheid en nederigheid. Die Voortrekkers het besef dat hulle, ten spyte van hul voorbereiding en militêre vaardighede, slegs kon oorleef indien God self tussenbeide sou tree. Hierdie afhanklikheid is die kern van die Geloftedaggebeure en het vir dekades ’n geestelike en kulturele kompas vir Afrikaners gebly.
Verval en herlewing: ‘n Geestelike verskuiwing
Namate die politieke landskap in Suid-Afrika verander het, het ook die verhouding tussen die Afrikanervolk en Geloftedag gewissel. Soos berig is, het die laaste amptelike Geloftedag in 1994 met ’n mate van hartseer geëindig. Slegs ’n handjievol mense het by die Voortrekkermonument opgedaag, terwyl die meerderheid verkies het om ander vermaak na te jaag. Vir baie het dit voorgekom asof die dag sy betekenis verloor het en dat Afrikaners se geestelike identiteit vinnig aan’t verval was.
Tog, binne hierdie konteks van verval, het die saad van herlewing begin groei. Soos later opgeteken, het die afgelope jare ’n merkbare hernude belangstelling in Geloftedag en sy geestelike betekenis onder Afrikaners gewys. In 2023, byvoorbeeld, het meer as 32 000 mense die Geloftedagdiens by die Voortrekkermonument in Pretoria bygewoon. Geloftedagfeeste regoor die land en selfs in die buiteland het opgeskiet. Wat vroeër as ‘n vergete dag beskou is, het in ’n nuwe era van betekenis begin blom.
Wat dryf hierdie groei?
Wat veroorsaak dan hierdie groei? Is dit bloot ’n teruggryp na nostalgie, na kulturele tradisie, of is daar iets meer aan die gang? As ons kyk na die aard van die dienste wat by Geloftedag gehou word, sien ons ‘n besliste fokus op die geestelike betekenis van die dag. Dit gaan nie bloot oor die herdenking van ’n historiese oorwinning nie, maar eerder oor ’n terugkeer na ’n fondament van geloof en afhanklikheid van God. Liedere soos “Die Stem” se vierde vers en “Onse Vader” resoneer deur die skare en versterk die gedagte dat dit nie bloot om nasionale trots gaan nie, maar om ’n geestelike verbintenis.
Die kern van Geloftedag is nie die volk self nie, maar die Here. Hierdie opmerking is belangrik, want dit keer die fokus weg van die fisiese monumente en historiese gebeure, na ’n geestelike herbesinning oor wat Geloftedag regtig beteken. Dit is ‘n oproep tot ‘n volk om nie net terug te kyk na die verlede nie, maar om in hul huidige omstandighede weer te bely dat hulle volkome afhanklik van God is.
Die simboliek van Bloedrivier: ‘n Lewende herinnering
Die herlewing van Geloftedag moet in die lig van die oorspronklike gebeure van Bloedrivier gesien word. Daardie dag in 1838, onder aaklige weersomstandighede en teen ’n oorweldigende mag, het die omsingelde Voortrekkers besef dat redding nie in hul hande lê nie. Dit was nie net ’n fisiese stryd nie; dit was ’n geestelike een. Juis in hierdie oomblik van totale afhanklikheid van God het hulle uitkoms gevind.
Vandag, te midde van ekonomiese swaarkry, politieke onsekerheid, en sosiale uitdagings, staan baie Afrikaners in ‘n soortgelyke posisie. Die wêreld rondom hulle lyk onstuimig en hulle wonder of daar nog ’n plek vir hul erfenis en kultuur in Suid-Afrika is. Tog, soos hul voorvaders in 1838, kyk Afrikaners op in geloof en vind hul krag in die Here van die Gelofte.
Herlewing of tradisie?
Die vraag wat dan voor die deur van elke Afrikaner staan, is of hierdie groei in Geloftedag bloot ’n kulturele herontdekking is, of is dit inderdaad ’n teken van geestelike herlewing? Indien dit slegs gaan oor die herlewing van ’n kulturele tradisie, sonder die diepte van geestelike betekenis, dan is dit moontlik om in dieselfde strikke te trap as vroeër. Dit kan ’n leë dop word, ’n kulturele ritueel wat sy geestelike waarde verloor.
As hierdie hernude deelname aan Geloftedagdienste ’n uitdrukking is van ’n volk wat weer in hul gebrokenheid opkyk en sê: “Here, ons is afhanklik van U,” dan is dit waarlik ’n teken van geestelike herlewing. Die afgelope paar jare toon besliste tekens dat daar wel ’n geestelike ontwaking plaasvind. Mense wat op 16 Desember hul motors gewas, of by die swembad ontspan het, kom nou in groot getalle byeen om saam te bely dat die Here steeds hul enigste bron van krag en redding is.
Die toekoms van Geloftedag
Wanneer ons na die huidige toename in Geloftedagvieringe kyk, is dit duidelik dat die dag steeds diep in die Afrikaner se hart ingeplant is. Daar is ’n beweging wat al hoe meer mense aanmoedig om weer die geestelike kern van hul geskiedenis te omarm. Dit is nie meer net ’n herdenking van ’n oorwinning nie; dit is ’n geleentheid om opnuut voor God te buig en te erken dat, soos in die dae van Bloedrivier, die volk steeds in totale afhanklikheid van Hom leef.
As hierdie beweging aanhou groei en as Afrikaners werklik terugkeer na die kern van hul geloof, kan dit die aanloop wees tot ’n dieper geestelike herlewing – een wat nie net by Geloftedag eindig nie, maar wat in die daaglikse lewens van mense voortleef. Soos die Voortrekkers in 1838, staan Afrikaners vandag weer by ’n kruispad. Dit is ’n tyd van groot uitdagings, maar ook van groot moontlikhede.
Geloftedag, in sy mees suiwer vorm, is nie net ‘n dag van herinnering nie, maar ‘n dag van hoop. Dit is ’n herinnering aan wat moontlik is wanneer ’n volk hul toekoms in God se hande plaas. En dit is hierdie hoop wat, as dit reg geleef word, werklik tot ’n geestelike herlewing onder Afrikaners kan lei. “Hier staan ons,” sê die Gelofte, en met daardie woorde kom ’n oproep tot volharding – nie net in kulturele trots nie, maar in die nederigheid en afhanklikheid waarmee die Voortrekkers voorgeleef het.
Die toekoms van Geloftedag, en daarmee saam die toekoms van Afrikaners se geestelike lewe, sal bepaal word deur hoe hierdie dag voortaan gevier word. As dit gevier word met ’n fokus op die Here, met ’n belydenis van afhanklikheid en ’n erkenning van sy hand in hul geskiedenis, dan sal dit nie net ‘n dag van herdenking bly nie, maar ’n spilpunt van herlewing wat ’n nuwe seisoen van geloof en hoop inlui.
[1] Besturende direkteur: FAK